Bitwa pod Grunwaldem 1410 – jedna z największych bitew średniowiecznej Europy

Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była jednym z największych starć zbrojnych średniowiecznej Europy i przełomowym momentem wielkiej wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim. Połączone wojska króla Władysława II Jagiełły i wielkiego księcia litewskiego Witolda rozbiły armię zakonną, a na polu bitwy zginął wielki mistrz Ulrich von Jungingen wraz z niemal całym dowództwem zakonu. Zwycięstwo nie przyniosło jednak natychmiastowego rozstrzygnięcia – nieudane oblężenie Malborka pozwoliło państwu krzyżackiemu przetrwać. Do dziś sporna pozostaje nawet liczebność walczących armii, którą historycy szacują w bardzo szerokich widełkach.

Tło bitwy – wielka wojna z zakonem krzyżackim

Grunwaldzkie starcie nie było odosobnionym epizodem, lecz kulminacją narastającego od dekad konfliktu o kontrolę nad południowo-wschodnim wybrzeżem Bałtyku. Zakon krzyżacki, sprowadzony w XIII wieku do walki z pogańskimi Prusami, z czasem zbudował silne, scentralizowane państwo, które sąsiadowało z Polską i Litwą. Bezpośrednim zapalnikiem stała się Żmudź.

Spór o Żmudź i geneza konfliktu

Po chrzcie Litwy w latach 1385–1386 i unii w Krewie zakon utracił formalny pretekst do krucjat przeciw poganom, ale nie zamierzał rezygnować z ekspansji. Kością niezgody pozostawała Żmudź – kraina leżąca między krzyżackimi Prusami a Inflantami, której opanowanie połączyłoby oba zakonne organizmy w jeden zwarty blok terytorialny.

W maju 1409 roku na Żmudzi wybuchło antykrzyżackie powstanie. Witold poparł powstańców, a związana z Litwą unią Polska stanęła po stronie wielkiego księcia. Zakon odpowiedział twardo. 6 sierpnia 1409 roku wielki mistrz Ulrich von Jungingen wypowiedział wojnę Królestwu Polskiemu, a jego wojska zajęły ziemię dobrzyńską i spustoszyły Kujawy.

Jesienne działania nie przyniosły rozstrzygnięcia. 8 października 1409 roku, za pośrednictwem króla czeskiego Wacława IV, zawarto rozejm obowiązujący do 24 czerwca 1410 roku. Obie strony wykorzystały tę przerwę nie na rokowania pokojowe, lecz na gorączkową mobilizację, zaciąg najemników w całej Europie i grę dyplomatyczną.

Marsz na Malbork – plan rozstrzygnięcia jedną bitwą

Zamiast bronić własnego terytorium, Jagiełło i Witold przyjęli strategię ofensywną. Ich celem była stolica zakonu, Malbork – najpotężniejsza twierdza ówczesnej Europy Środkowej. Zamysł był prosty w założeniu i ryzykowny w wykonaniu: wciągnąć zakon w jedną wielką bitwę i rozstrzygnąć wojnę za jednym zamachem.

Marsz połączonych sił można prześledzić dzień po dniu:

• 30 czerwca 1410 – wojska koronne przekroczyły Wisłę pod Czerwińskiem po zbudowanym specjalnie moście pontonowym
• 2 lipca – nastąpiło połączenie sił polskich z chorągwiami mazowieckimi i litewskimi
• 9 lipca – armia wkroczyła na terytorium państwa zakonnego, odśpiewując „Bogurodzicę”
• 13 lipca – zdobyto i spalono Dąbrówno, co wywołało wśród Krzyżaków grozę i przyspieszyło decyzję o starciu
• 15 lipca – obie armie stanęły naprzeciw siebie pod Grunwaldem

Von Jungingen, świadomy kierunku marszu, ściągnął główne siły zakonu i zdołał zajść drogę przeciwnikowi na polach między wsiami Grunwald, Stębark i Łodwigowo. To właśnie od tych miejscowości wywodzą się trzy nazwy bitwy: polski Grunwald, niemiecki Tannenberg (od Stębarka) i litewski Žalgiris.

FIG_01 // VISUAL_REF

Siły stron pod Grunwaldem

Po obu stronach stanęły armie złożone z kilkudziesięciu chorągwi – podstawowych jednostek organizacyjnych średniowiecznego wojska. Pod względem liczby zaangażowanych oddziałów było to starcie znacznie większe niż inne dobrze znane bitwy epoki, jak choćby bitwa pod Montgisard z 1177 roku. Dowodzili monarchowie i najwyżsi dostojnicy zakonu, a w szeregach obu armii walczyli najemnicy i goście z całej Europy.

Trzon strony polsko-litewskiej tworzyły dwa główne kontyngenty, wsparte przez sojuszników z bardzo różnych stron ówczesnego świata:

• Rycerstwo polskie – 50 chorągwi pod komendą króla, z wielką chorągwią krakowską jako symbolem Królestwa; ciężka jazda uderzała przede wszystkim kopią, czyli długą włócznią kawaleryjską
• Wojska litewsko-ruskie Witolda – 40 chorągwi lekkiej i ciężkiej jazdy, w tym oddziały ruskie oraz żmudzkie
• Tatarzy chana Dżalal ad-Dina – kilkuset lekkozbrojnych jeźdźców, lenników wielkiego księcia, wnoszących na pole stepowy styl walki
• Zaciężni czescy i morawscy – blisko 3 tysiące najemników pod wodzą Jana Sokoła z Lamberka; według części historyków w ich szeregach walczył wówczas młody Jan Žižka, przyszły wódz husycki, choć ta identyfikacja bywa kwestionowana
• Kontyngenty mazowieckie i mołdawski – oddziały książąt mazowieckich oraz posiłki hospodara Aleksandra Dobrego

Po stronie zakonnej stanęło około 51 chorągwi. Ich trzonem byli bracia zakonni – rycerze-mnisi, których na polu bitwy zebrało się według szacunków od 230 do 270. Wokół nich skupiło się rycerstwo pruskie, zaciężni z Niemiec i Śląska pod wodzą księcia Konrada VII Białego oraz goście krucjatowi z Europy Zachodniej. Wsparcia dyplomatycznego i symbolicznego udzielił zakonowi król węgierski Zygmunt Luksemburski, wysyłając niewielki oddział pod dowództwem swoich możnych.

Spór o liczebność wojsk pod Grunwaldem

Tu zaczyna się jeden z najtrwalszych problemów badawczych związanych z bitwą. Nie istnieje jedna, pewna liczba żołnierzy po żadnej ze stron – wszystkie dane, jakie spotkasz w podręcznikach, to szacunki, a nie fakty potwierdzone źródłowo. Historiografia niemiecka tradycyjnie skłaniała się ku liczbom niższym, polska – ku wyższym, a różnice sięgają nawet dwukrotności.

Poniższe zestawienie pokazuje, jak bardzo rozchodzą się szacunki różnych badaczy. Traktuj je jako orientacyjne widełki, nie jako precyzyjny bilans.

Najczęściej powtarzanym w Polsce punktem odniesienia są liczby Andrzeja Nadolskiego: około 30 tysięcy po stronie polsko-litewskiej wobec około 15 tysięcy po stronie zakonu. Trzeba jednak pamiętać, że to tylko jeden z kilku równoprawnych szacunków, a współcześni badacze, na czele ze Svenem Ekdahlem, traktują spór o dokładne cyfry jako praktycznie nierozstrzygalny. Pewne jest jedno – armia koalicji była wyraźnie liczniejsza od krzyżackiej.

Przebieg bitwy – od dwóch mieczy do śmierci wielkiego mistrza

Obie armie ustawiły się na polu o powierzchni kilku kilometrów kwadratowych już w godzinach porannych: polska ciężka jazda na lewym skrzydle, lekka jazda litewsko-tatarska na prawym, a zaciężni w centrum. Krzyżacy zdążyli uszykować się pierwsi i przez kilka godzin czekali w pełnym słońcu, licząc na to, że przeciwnik pierwszy ruszy do natarcia. Samo starcie rozpoczęło się jednak dopiero w okolicach południa – wojska maszerowały od rana, ale do faktycznego kontaktu obu armii doszło kilka godzin później – i trwało nieprzerwanie aż do zachodu słońca.

Dwa nagie miecze i początek starcia

Gdy Jagiełło zwlekał z atakiem – jedni tłumaczą to modlitwą i mszą polową, inni chłodnym wyczekiwaniem – von Jungingen sięgnął po gest, który przeszedł do historii. Wysłał do króla i Witolda heroldów z dwoma obnażonymi mieczami. Wręczenie broni przeciwnikowi wpisywało się w rycerski rytuał wyzwania, obecny w różnych kulturach wojennych podobnie jak wschodni bushido, ale w tym wypadku miało cel prowokacyjny: sprowokować stronę polsko-litewską do natarcia.

Po przyjęciu mieczy wojsko królewskie ruszyło do ataku. Jako pierwsza uderzyła lekka jazda litewsko-tatarska Witolda, wykorzystująca ruchliwą, koczowniczą taktykę rodem ze stepowej tradycji wojennej. Krzyżacka artyleria zdążyła oddać zaledwie dwie salwy – zawilgocony proch uniemożliwił dalszy ostrzał. Wkrótce potem starła się ciężka jazda na obu skrzydłach.

Odwrót Litwinów – manewr czy ucieczka?

W trakcie starcia jazda krzyżacka odepchnęła chorągwie litewskie Witolda w stronę lasu. Kronikarz Jan Długosz, piszący około pół wieku później, opisał to jako całkowitą klęskę i ucieczkę wojsk litewskich. Przez wieki polska historiografia interpretowała ten epizod jako celowy „manewr pozorowanej ucieczki” – taktykę zaczerpniętą od koczowników, która miała rozciągnąć i rozproszyć szyki zakonu.

Dziś ta interpretacja jest przedmiotem sporu. Część współczesnych badaczy, w tym Sven Ekdahl, uważa, że była to realna, niekontrolowana ucieczka części wojsk litewskich pod naporem ciężkiej jazdy zakonnej, a dopiero późniejsza tradycja nadała jej rangę przemyślanego fortelu. Niezależnie od interpretacji fakt pozostaje ten sam – znaczna część chorągwi litewskich, w tym oddziały smoleńskie, przegrupowała się i wróciła na pole bitwy, co okazało się rozstrzygające. Dopóki nie pojawią się nowe źródła, pytanie „manewr czy ucieczka” pozostanie otwarte.

Śmierć wielkiego mistrza i zdobycie obozu

W kluczowej fazie walki von Jungingen rzucił do boju swój odwód – kilkanaście chorągwi. To była decyzja, która miała przeważyć szalę na skrzydle polskim, lecz akurat wtedy przegrupowane wojska litewskie uderzyły na Krzyżaków od flanki, zamykając ich siły w okrążeniu. Zakonne szyki zaczęły się załamywać.

Osaczony wielki mistrz zginął podczas próby przebicia się. Źródła nie są zgodne co do tego, kto zadał śmiertelny cios: najbliższa czasowo Cronica conflictus wskazuje Dobiesława z Oleśnicy, natomiast Jan Długosz przypisał ten czyn Mszczujowi ze Skrzynna. Wraz z Ulrichem von Jungingen poległo niemal całe dowództwo zakonu, w tym wielki marszałek Fryderyk von Wallenrode i wielki komtur Kuno von Lichtenstein. Utrata przywództwa w jednym dniu była dla zakonu ciosem nie do odrobienia.

Rozbite oddziały krzyżackie uciekały do własnego obozu taborowego. Tam obróciła się przeciw nim nawet czeladź obozowa, dołączając do pościgu. Obóz zdobyto i splądrowano – według Cronica conflictus w samym taborze zginęło więcej ludzi niż na polu bitwy właściwej. Walka dobiegła końca około godziny dziewiętnastej, tuż przed zachodem słońca.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

Mariusz Moroz

Chorągwie pod Grunwaldem

87.49 PLN

Monografia poświęcona chorągwiom — jednostkom bojowym walczącym w bitwie pod Grunwaldem — ich heraldyce, dowódcom i organizacji pola bitwy.

Kup w TaniaKsiazka →

Skutki bitwy i pokój toruński 1411

Militarnie Grunwald był miażdżącą klęską zakonu, ale politycznie zwycięstwo okazało się niepełne. Straty po stronie krzyżackiej były ogromne – zginęło od 203 do 211 braci zakonnych, czyli praktycznie cała elita dowódcza. Liczby dotyczące ogółu poległych są jednak, podobnie jak liczebność armii, mocno niepewne.

Rozrzut danych o stratach najlepiej pokazuje, jak bardzo źródła średniowieczne mieszały statystykę z propagandą. Jan Długosz podaje zaledwie 12 poległych polskich rycerzy – liczbę uznawaną dziś za symboliczną i mocno zaniżoną. Z drugiej strony bulla papieska z 1412 roku mówi o 18 tysiącach zabitych chrześcijan, a węgierscy posłowie wspominali o 8 tysiącach ofiar po obu stronach. Ostrożne szacunki mówią o kilku tysiącach zabitych łącznie, ale dokładnej liczby nie sposób ustalić.

Największym paradoksem kampanii było to, co stało się po bitwie. Zamiast natychmiast ruszyć na osłabioną stolicę zakonu, armia koalicji zwlekała trzy dni na pobojowisku, a potem posuwała się wolno, docierając pod Malbork dopiero 26 lipca. Ta zwłoka dała komturowi Henrykowi von Plauen czas na zorganizowanie obrony. Mimo że większość miast pruskich – Gdańsk, Toruń, Elbląg, Chełmno – uznała władzę króla, sam Malbork wytrzymał. Nękane brakiem amunicji, spadającym morale i epidemią czerwonki wojsko oblężnicze zdjęło oblężenie 19 września 1410 roku.

Wojnę zakończył dopiero pierwszy pokój toruński, podpisany 1 lutego 1411 roku. Jego postanowienia były dla zakonu dotkliwe, choć nie druzgocące:

• Ziemia dobrzyńska – wróciła do Polski
• Żmudź – zakon zrzekł się roszczeń, ale tylko na czas życia Jagiełły i Witolda, co okazało się rozwiązaniem krótkowzrocznym
• Zdobycze wojenne – miasta i zamki miały wrócić pod poprzednią władzę
• Odszkodowanie – zakon zobowiązał się zapłacić 100 tysięcy kop groszy praskich w czterech ratach

To właśnie kontrybucja finansowa, a nie sama klęska militarna, najmocniej podcięła potęgę zakonu. Konieczność wypłaty ogromnej sumy zmusiła go do zastawiania kosztowności i podnoszenia podatków, co wywołało bunty miast pruskich. Pełny zmierzch państwa zakonnego przyniosła jednak dopiero wojna trzynastoletnia i drugi pokój toruński z 1466 roku, po którym zakon stał się lennikiem polskiej Korony.

Grunwald w pamięci i micie

Żadna średniowieczna bitwa nie odcisnęła się w polskiej kulturze tak głęboko jak Grunwald. Przez stulecia funkcjonował jako symbol zwycięstwa nad germańskim naporem, a jego znaczenie rosło zwłaszcza wtedy, gdy Polski nie było na mapach. Wokół starcia narosła też warstwa mitu, którą warto oddzielić od tego, co wydarzyło się w 1410 roku.

Obraz Matejki i symbol narodowy

Najsilniejszym nośnikiem legendy stał się monumentalny obraz Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem”, ukończony w 1878 roku i mierzący 426 na 987 centymetrów. Malarz stworzył go w okresie zaborów, „ku pokrzepieniu serc” – w centrum kompozycji umieścił wielkiego księcia Witolda z uniesionym mieczem w geście triumfu. Płótno pełniło funkcję patriotyczną, przypominając o dawnej potędze w czasach, gdy państwo polskie nie istniało.

Symbolika miecza nie jest tu przypadkowa. Broń jako insygnium władzy i znak zwycięstwa powraca w wielu tradycjach wojennych – od japońskiej katany po europejskie miecze koronacyjne. Grunwaldzki mit wzmocniły później powieść Henryka Sienkiewicza „Krzyżacy” oraz jej ekranizacja z 1960 roku, a pięćsetna rocznica bitwy w 1910 roku stała się wielką manifestacją narodową z odsłonięciem pomnika w Krakowie.

Tannenberg 1914 – propagandowe nadużycie nazwy

Tu pojawia się rozróżnienie, które regularnie wprowadza w błąd. W sierpniu 1914 roku, na początku I wojny światowej, wojska niemieckie pod dowództwem generała Paula von Hindenburga rozbiły armię rosyjską w Prusach Wschodnich. To sam Hindenburg zaproponował, by nazwać tę wiktorię „bitwą pod Tannenbergiem” – w świadomym nawiązaniu do miejsca klęski zakonu krzyżackiego w 1410 roku.

Był to czysty zabieg propagandowy. Niemiecka narracja przedstawiała starcie z 1914 roku jako „historyczny rewanż” za średniowieczną porażkę, choć oba wydarzenia dzieli ponad 500 lat, zupełnie inny kontekst geopolityczny i inni przeciwnicy – w 1410 roku Krzyżacy walczyli z Polakami i Litwinami, a nie z Rosjanami. Dlatego mówiąc o Grunwaldzie, trzeba pamiętać: średniowieczna bitwa i dwudziestowieczny Tannenberg to dwa odrębne starcia, połączone jedynie geografią i celową grą nazw.

Bitwa pod Grunwaldem – najczęściej zadawane pytania