Co to jest ATACMS – wszystko, co musisz wiedzieć o tym systemie rakietowym

System ATACMS (Army Tactical Missile System) to zaawansowany taktyczny system rakietowy ziemia-ziemia, stanowiący kluczowy element arsenału precyzyjnego rażenia dalekiego zasięgu Armii Stanów Zjednoczonych i jej sojuszników. Został opracowany w latach 80. jako broń zimnej wojny, mająca na celu niszczenie kluczowych centrów dowodzenia, systemów obrony powietrznej i zasobów logistycznych sił Układu Warszawskiego. Paradoksalnie, swoje najważniejsze strategiczne zastosowanie system ten znalazł u schyłku ponad 40-letniej służby, w trakcie wojny w Ukrainie, gdzie jest wykorzystywany przeciwko armii Federacji Rosyjskiej. Stany Zjednoczone obecnie aktywnie wygaszają ten system, zastępując go nowocześniejszym PrSM, co pozwoliło na relatywnie łatwe transfery „schodzących” pocisków do Ukrainy.

Historia i rozwój systemu ATACMS

Program budowy systemu ATACMS rozpoczął się w latach 80. XX wieku w odpowiedzi na zapotrzebowanie armii amerykańskiej na nową broń, która mogłaby zastąpić przestarzałe rakiety MGM-52 Lance. Głównym celem było zapewnienie siłom lądowym zdolności do przeprowadzania precyzyjnych uderzeń w każdych warunkach pogodowych, głęboko za linią frontu przeciwnika.

Produkcją zajęła się firma Ling-Temco-Vought (LTV), która później stała się częścią koncernu Lockheed Martin. Po raz pierwszy pociski ATACMS zostały użyte bojowo podczas operacji Pustynna Burza w 1991 roku, gdzie wystrzelono 32 pociski M39 przeciwko irackim stanowiskom obrony przeciwlotniczej i bateriom rakietowym.

Charakterystyka techniczna i platformy startowe

Pociski ATACMS to w istocie duże, jednostopniowe rakiety balistyczne napędzane paliwem stałym. Pocisk ma około 4 metrów długości, średnicę 610 mm i masę startową około 1670 kg (w zależności od wariantu). Jego quasi-balistyczna trajektoria lotu i wysoka prędkość przekraczająca Mach 3 sprawiają, że jest niezwykle trudny do przechwycenia przez większość systemów obrony przeciwlotniczej. Systemy naprowadzania ewoluowały od czysto inercyjnego (INS) w pierwszych wersjach do kombinacji INS/GPS w nowszych, co znacząco zwiększyło ich celność. Pociski te są odpalane z dwóch typów samobieżnych wyrzutni:

• M270 MLRS – gąsienicowa platforma zdolna do przenoszenia dwóch pocisków ATACMS lub dwunastu standardowych rakiet GMLRS.
• M142 HIMARS – lżejsza, kołowa platforma o wysokiej mobilności, która może przenosić jeden pocisk ATACMS lub sześć rakiet GMLRS.

Pociski są dostarczane jako hermetycznie zamknięte kontenery startowe (pody), ładowane bezpośrednio na wyrzutnię. Kluczowym elementem jest tutaj taktyczny kamuflaż – pokrywa kontenera ATACMS ma identyczny wzór sześciu okręgów, co kontener z sześcioma rakietami GMLRS. Powoduje to, że zwiad przeciwnika nie jest w stanie wizualnie odróżnić zagrożenia, co zmusza go do traktowania każdej wykrytej wyrzutni jako celu o najwyższym priorytecie strategicznym.

Główne warianty rakiet ATACMS

Na przestrzeni lat powstało kilka wersji pocisków ATACMS, różniących się zasięgiem, rodzajem głowicy bojowej i systemem naprowadzania. Każda z nich została zaprojektowana do realizacji specyficznych zadań na polu walki.

• M39 (Block I) – pierwsza wersja produkcyjna z naprowadzaniem wyłącznie inercyjnym (INS), o zasięgu do 165 km, wyposażona w głowicę kasetową z 950 podpociskami M74 APAM (Anti-Personnel Anti-Materiel) do niszczenia celów powierzchniowych.
• M39A1 (Block IA) – zmodernizowana wersja z ulepszonym systemem naprowadzania INS/GPS. Zasięg wydłużono do 300 km, jednak kosztem zmniejszenia liczby podpocisków kasetowych M74 do około 300.
• M39A2 (Block II) – wersja zaprojektowana do zwalczania celów pancernych, przenosząca 13 inteligentnych podpocisków BAT (Brilliant Anti-Tank), które samodzielnie wyszukiwały cele. Program ten został jednak anulowany.
• M48 / M57 (Block IA Unitary) – wersje o zasięgu do 300 km, wyposażone w głowicę odłamkowo-burzącą WDU-18/B o masie 227 kg (500 funtów), pochodzącą z pocisku Harpoon. M48 był wersją opracowaną w trybie pilnym (QRU) na potrzeby wojny w Iraku, a M57 to standardowa, nowo produkowana wersja unitarna.
• M57E1 (ATACMS MOD) – modyfikacja wariantu M57, w której dodano zapalnik zbliżeniowy, umożliwiający detonację w powietrzu (airburst) w celu maksymalizacji efektu odłamkowego przeciwko celom nieosłoniętym.

Porównanie systemów – ATACMS na tle konkurencji

Skuteczność systemu ATACMS najlepiej widać w zestawieniu z innymi systemami uderzeniowymi. W przeciwieństwie do pocisków manewrujących, ATACMS jest pociskiem quasi-balistycznym. ATACMS i pociski manewrujące, takie jak Storm Shadow, nie są konkurentami, lecz narzędziami komplementarnymi. ATACMS jest bronią idealną do niszczenia celów wrażliwych czasowo (dzięki prędkości Mach 3+), podczas gdy Storm Shadow jest bronią penetracji, idealną do niszczenia celów utwardzonych (dzięki profilowi lotu stealth).

Historia operacyjna – od Pustynnej Burzy po Ukrainę

System ATACMS udowodnił swoją wartość w wielu konfliktach. Po debiucie w Zatoce Perskiej był szeroko wykorzystywany podczas operacji Iraqi Freedom w 2003 roku, gdzie wystrzelono łącznie ponad 450 pocisków (w tym 74 warianty kasetowe M39A1 i 16 unitarnych M48). System był również używany w Afganistanie, gdzie odpalono 42 pociski M48.

Największy rozgłos system zyskał po przekazaniu go Ukrainie. Dostawy odbywały się w trzech kluczowych fazach eskalacji: w październiku 2023 r. dostarczono warianty kasetowe M39 o zasięgu 165 km, co pozwoliło na niszczycielskie ataki na lotniska w Berdiańsku i Ługańsku. W marcu 2024 r. Ukraina otrzymała warianty o zasięgu 300 km, umożliwiające uderzenia na cele na Krymie, w tym systemy S-400. W listopadzie 2024 r. USA zezwoliły na uderzenia na cele wojskowe na terytorium Rosji. Kluczowym problemem pozostaje jednak bardzo ograniczona liczba dostarczonych pocisków, szacowana na mniej niż 50 sztuk w pierwszych partiach.

Kontekst globalny – polityka i ograniczenia eksportowe

Eksport i zastosowanie systemu ATACMS są obwarowane kluczowymi ramami politycznymi. Zasięg pocisku wynoszący 300 km nie jest ograniczeniem technicznym, lecz wyborem politycznym, dostosowanym do Reżimu Kontroli Technologii Rakietowych (MTCR), który ogranicza eksport systemów o zasięgu powyżej 300 km i głowicy powyżej 500 kg. Pozwoliło to na legalny eksport do sojuszników, w przeciwieństwie do rosyjskiego Iskandera-M, który łamie te wytyczne. Ponadto, transfer wariantów kasetowych (M39) był możliwy, ponieważ ani Stany Zjednoczone, ani Ukraina czy Rosja, nie są sygnatariuszami Konwencji z Oslo zakazującej tej amunicji.

ATACMS w Wojsku Polskim

Polska, jako jeden z czołowych sojuszników NATO w regionie i operator systemów HIMARS oraz M270 MLRS, od dawna wyrażała zainteresowanie pozyskaniem pocisków dalekiego zasięgu. W 2023 roku Departament Stanu USA zatwierdził potencjalną sprzedaż Polsce 45 pocisków M57 ATACMS. Ich pozyskanie radykalnie zwiększy zdolności rażenia polskiej artylerii, umożliwiając precyzyjne uderzenia na odległość do 300 km. Jest to fundamentalny element modernizacji Sił Zbrojnych RP i budowy systemu odstraszania, który pozwala na neutralizację potencjalnych zagrożeń na dalekim zapleczu przeciwnika.

Przyszłość systemu i następca – Precision Strike Missile (PrSM)

Mimo ciągłych modernizacji, system ATACMS jest technologią mającą swoje korzenie w latach 80., a jego produkcja dobiega końca. Armia Stanów Zjednoczonych już teraz wprowadza jego następcę – system PrSM (Precision Strike Missile). Pierwsze pociski w wersji Increment 1 zostały dostarczone US Army w grudniu 2023 roku.

Nowe pociski oferują znacznie większe możliwości. Są mniejsze, co pozwala na załadowanie dwóch rakiet PrSM do jednego kontenera startowego HIMARS (zamiast jednego ATACMS). Oznacza to rewolucyjne podwojenie siły ognia każdej wyrzutni. Ponadto podstawowa wersja PrSM (Increment 1) ma zasięg przekraczający 400 km, a przyszłe warianty mają osiągać jeszcze większe dystanse i posiadać zdolność do atakowania celów ruchomych, w tym okrętów. Przejście na PrSM oznacza nową erę w artylerii rakietowej dalekiego zasięgu.

ATACMS – najczęściej zadawane pytania