Hamas to nazwa, która regularnie pojawia się w doniesieniach medialnych, najczęściej w kontekście konfliktu w Strefie Gazy. Jest to jednak podmiot o złożonej naturze, będący jednocześnie palestyńskim ruchem nacjonalistycznym, islamistyczną partią polityczną, organizacją społeczną i formacją zbrojną. Zrozumienie, czym jest Hamas, wymaga analizy jego genezy, ewolucji ideologicznej oraz dwoistego charakteru działalności, która kształtuje rzeczywistość na Bliskim Wschodzie.
Spis treści
Historia powstania i ideologia Hamasu
Historia Hamasu rozpoczyna się formalnie 10 grudnia 1987 roku, u zarania pierwszej palestyńskiej intifady (powstania) przeciwko izraelskiej okupacji. Organizacja wyrosła z palestyńskiej gałęzi Bractwa Muzułmańskiego (Al-Ikhwan al-Muslimun), a za jej założycieli uważa się szejka Ahmeda Jassina, Abd al-Aziza ar-Rantisiego i innych działaczy z Gazy. Jej pełna nazwa to Harakat al-Mukawama al-Islamijja, co po arabsku oznacza Islamski Ruch Oporu. Z kolei akronim „Hamas” tłumaczy się jako „zapał” lub „entuzjazm”. Hamas od początku pozycjonował się jako radykalna, islamistyczna alternatywa dla świeckiego ruchu Fatah i Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP).
Podstawą ideologiczną organizacji stała się opublikowana w sierpniu 1988 roku Karta Hamasu. Dokument ten definiował Palestynę jako islamski waqf (religijny zapis powierniczy), wzywał do zniszczenia państwa Izrael i ustanowienia na jego miejscu państwa palestyńskiego opartego na prawie szariatu. Karta jednoznacznie określała dżihad jako jedyną drogę do wyzwolenia Palestyny.
W maju 2017 roku Hamas opublikował nowy dokument polityczny, który, choć formalnie nie unieważniał Karty z 1988 roku, przedstawiał bardziej pragmatyczne i nacjonalistyczne stanowisko. W dokumencie tym Hamas zdystansował się od Bractwa Muzułmańskiego, a walkę zdefiniował jako konflikt z „projektem syjonistycznym”, a nie z Żydami. Kluczową zmianą była akceptacja idei utworzenia tymczasowego państwa palestyńskiego w granicach z 4 czerwca 1967 roku, jednak wciąż bez formalnego uznania istnienia Izraela i bez rezygnacji z celu wyzwolenia całej Palestyny „od rzeki do morza”.
| Cecha | Karta z 1988 roku | Dokument Zasad Ogólnych z 2017 roku |
|---|---|---|
| Definicja Palestyny | Niezbywalny islamski waqf (zapis religijny) dla wszystkich pokoleń muzułmanów. | Ziemia arabskiego narodu palestyńskiego; odrzucenie alternatywy dla pełnego wyzwolenia „od rzeki do morza”. |
| Stosunek do Izraela | Całkowite odrzucenie prawa do istnienia. „Izrael będzie istniał… dopóki islam go nie unicestwi”. | Odrzuca „byt syjonistyczny” jako „nielegalny”, ale akceptuje państwo palestyńskie w granicach z 1967 r. jako „formułę narodowego konsensusu”. |
| Definicja wroga | Ujęta jako religijna walka z „Żydami”, zawiera antysemickie tropy. | „Konflikt toczy się z projektem syjonistycznym, a nie z Żydami z powodu ich religii”. |
| Droga do wyzwolenia | „Nie ma rozwiązania kwestii palestyńskiej inaczej niż poprzez Dżihad”. | Zbrojny opór jest „strategicznym wyborem”, ale wspomina się też o „zarządzaniu oporem” różnymi środkami. |
| Relacje z Bractwem Muzułmańskim | Identyfikuje się jako „jedno ze skrzydeł Bractwa Muzułmańskiego w Palestynie”. | Brak wzmianki; podkreśla swoją tożsamość jako palestyński ruch narodowy. |
Struktura organizacji – ramię polityczne i militarne
Rozważając Hamas jako organizację, kluczowe jest zrozumienie jego trójdzielnej struktury, nadzorowanej przez nadrzędny organ – Radę Szury (Madżlis asz-Szura). Składa się ona z trzech głównych filarów, które, choć formalnie oddzielne, są ze sobą ściśle powiązane:
- Biuro Polityczne (Al-Maktab al-Siyasi) – organ wykonawczy odpowiedzialny za strategię, dyplomację i relacje zewnętrzne. Na jego czele stoi Ismail Haniyeh. Przywództwo historycznie działało z zagranicy (obecnie głównie w Katarze), ale rośnie znaczenie liderów w Strefie Gazy.
- Skrzydło społeczne i administracyjne (Dawa) – odpowiada za działalność polityczną, administrację oraz szeroko zakrojoną pracę społeczną. Prowadzi szkoły, kliniki, organizacje charytatywne i inne instytucje, budując w ten sposób poparcie wśród ludności cywilnej. To właśnie ten filar w dużej mierze przyczynił się do wygranej Hamasu w wyborach parlamentarnych w 2006 roku.
- Skrzydło militarne (Brygady Izz ad-Din al-Kassam) – utworzone w 1991 roku, jest to zbrojna organizacja palestyńska odpowiedzialna za prowadzenie walki zbrojnej. Jego działania obejmują ataki rakietowe na terytorium Izraela, budowę tuneli ofensywnych, przeprowadzanie operacji zbrojnych oraz inne akty uznawane przez wiele państw za terrorystyczne. Na jego czele stoi Mohammed Deif.
Ta dwoista natura sprawia, że postrzeganie Hamasu jest skrajnie różne. Dla jednych jest to muzułmański ruch oporu walczący o wyzwolenie, dla innych – radykalna organizacja palestyńska o charakterze terrorystycznym.
Finansowanie Hamasu – zdywersyfikowana sieć dochodów
Hamas dysponuje zaawansowaną siecią finansową, która pozwala mu przetrwać międzynarodowe sankcje. Jego dochody opierają się na kilku filarach:
- Sponsorzy państwowi – głównym sponsorem militarnym jest Iran, dostarczający broń, technologię i fundusze szacowane na 100-350 milionów dolarów rocznie. Katar zapewnia kluczowe wsparcie polityczne i finansowe, przekazując setki milionów dolarów na pensje, paliwo i pomoc humanitarną w Gazie, często za cichą zgodą Izraela i USA. Turcja stanowi ważną bazę polityczną i logistyczną dla działaczy Hamasu.
- Dochody wewnętrzne – po przejęciu władzy w Gazie, Hamas stworzył własny system podatkowy, nakładając opłaty i cła na towary importowane do Strefy, co stanowi znaczące źródło dochodu.
- Globalne inwestycje – według danych amerykańskich, Hamas kontroluje tajne portfolio inwestycyjne o wartości ponad 500 milionów dolarów, obejmujące firmy w Turcji, Sudanie, Algierii i ZEA.
- Inne źródła – organizacja wykorzystuje również darowizny od zwolenników na całym świecie, organizacje charytatywne oraz nowoczesne metody, takie jak kryptowaluty, do omijania sankcji.
Rola Hamasu w konflikcie izraelsko-palestyńskim
Relacje na linii Izrael – Hamas stanowią oś konfliktu w regionie od dziesięcioleci. Po przejęciu siłą władzy w Strefie Gazy w czerwcu 2007 roku w wyniku krótkiej wojny domowej z Fatahem, Hamas stał się głównym przeciwnikiem Izraela. Liczne eskalacje militarne, takie jak operacje „Płynny Ołów” (2008-2009), „Filar Obrony” (2012) czy „Ochronny Brzeg” (2014), były wynikiem wzajemnych ataków. Działania Hamasu, w tym regularny ostrzał rakietowy terytorium Izraela, prowokują zdecydowane odpowiedzi militarne ze strony Sił Obronnych Izraela (IDF), które wielokrotnie prowadziły do wyniszczających wojen w gęsto zaludnionej Strefie Gazy.
Atak przeprowadzony przez Hamas 7 października 2023 roku stanowił bezprecedensową eskalację. Bojownicy sforsowali granicę, dokonując masakry na ludności cywilnej, m.in. na festiwalu muzycznym Nova, zabijając około 1200 osób i porywając ponad 250 zakładników. Doprowadziło to do jednej z najcięższych faz konfliktu w Strefie Gazy wywołując potężną operację odwetową Izraela, której celem było zniszczenie zdolności militarnych i rządowych Hamasu.
Hamas w Palestynie i relacje międzynarodowe
Działalność Hamasu w Palestynie jest niejednolita. Organizacja de facto rządzi Strefą Gazy, kontrolując jej administrację, siły bezpieczeństwa i gospodarkę, podczas gdy na Zachodnim Brzegu jej wpływy są znacznie ograniczone przez Autonomię Palestyńską zdominowaną przez rywalizujący Fatah. Ta wewnętrzna rywalizacja, która doprowadziła do tzw. wielkiej schizmy w 2007 roku, jest jednym z głównych czynników uniemożliwiających stworzenie jednolitej reprezentacji politycznej Palestyńczyków.
Status międzynarodowy Hamasu
Na arenie międzynarodowej status Hamasu jest przedmiotem sporu. Stany Zjednoczone, Unia Europejska, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Japonia i sam Izrael uznają Hamas w całości lub jego skrzydło militarne za organizację terrorystyczną. Uznanie to wiąże się z surowymi sankcjami, zamrożeniem aktywów i izolacją dyplomatyczną.
Z drugiej strony, kraje takie jak Iran, Katar i Turcja udzielają mu wsparcia politycznego, finansowego lub logistycznego. Dla wielu państw arabskich i muzułmańskich oraz dla swoich zwolenników jest on postrzegany jako legalny ruch oporu przeciwko izraelskiej okupacji. Organizacja Narodów Zjednoczonych nie uznała Hamasu za organizację terrorystyczną z powodu braku konsensusu wśród państw członkowskich.
Wyzwania i przyszłość organizacji
Przyszłość Hamasu jest nierozerwalnie związana z losem całego konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Organizacja stoi przed ogromnymi wyzwaniami, takimi jak presja militarna ze strony Izraela, międzynarodowa izolacja oraz katastrofalna sytuacja humanitarna w zarządzanej przez nią Strefie Gazy. Jednocześnie utrzymuje ona znaczące poparcie wśród części Palestyńczyków, którzy widzą w niej jedyną siłę zdolną do realnego przeciwstawienia się Izraelowi.
Dalszy rozwój sytuacji zależy od dynamiki regionalnej, ewentualnych procesów pokojowych i zdolności organizacji do adaptacji do zmieniających się warunków politycznych. Nawet jeśli zostanie militarnie osłabiony, jego ideologia może przetrwać, dopóki kluczowe problemy Palestyńczyków pozostaną nierozwiązane.
Czym jest Hamas – najczęściej zadawane pytania
Czym jest Hamas?
Hamas (akronim od Harakat al-Mukawama al-Islamijja) to palestyńska, sunnicka, islamistyczna organizacja polityczno-militarna. Posiada skrzydło polityczne, które zarządza Strefą Gazy od 2007 roku, oraz skrzydło wojskowe, Brygady Izz ad-Din al-Kassam, odpowiedzialne za zbrojny opór. Przez wiele państw zachodnich, w tym USA i UE, jest uznawany za organizację terrorystyczną.
Jakie są cele Hamasu?
Główne cele Hamasu ewoluowały. Jego Karta z 1988 roku wzywała do zniszczenia Izraela i utworzenia państwa islamskiego na całym terytorium historycznej Palestyny. Nowszy dokument z 2017 roku sugeruje bardziej pragmatyczne podejście, dopuszczając możliwość powstania tymczasowego państwa palestyńskiego w granicach z 1967 roku, ale wciąż bez uznania Izraela czy rezygnacji z walki zbrojnej.
Do jakiego państwa należy Hamas?
Hamas nie należy do żadnego państwa. Jest to palestyńska organizacja, która działa jako podmiot niepaństwowy. Od 2007 roku sprawuje faktyczną kontrolę nad Strefą Gazy, jednym z terytoriów palestyńskich, ale nie jest uznawana na arenie międzynarodowej za suwerenny rząd państwa.
Do kogo należy Strefa Gazy?
Status Strefy Gazy jest skomplikowany. Formalnie nie jest ona częścią żadnego suwerennego państwa. Od 2007 roku jest kontrolowana przez Hamas. Izrael wycofał swoje wojska i osadników w 2005 roku, ale wraz z Egiptem utrzymuje kontrolę nad jej granicami, przestrzenią powietrzną i wodami terytorialnymi, co czyni ją terytorium objętym blokadą.
Kto wspiera Hamas, a kto go zwalcza?
Głównym przeciwnikiem militarnym Hamasu jest Izrael. Organizację za terrorystyczną uznają m.in. USA, UE i Wielka Brytania. Hamas rywalizuje również z Fatahem na Zachodnim Brzegu. Z kolei wsparcia politycznego, finansowego i militarnego udzielają mu głównie Iran, Katar oraz w mniejszym stopniu Turcja.
Czemu Izrael atakuje Strefę Gazy?
Izrael podaje, że jego ataki na Strefę Gazy są odpowiedzią na działania zbrojne Hamasu i innych palestyńskich grup, takie jak ataki rakietowe na izraelskie miasta czy ataki terrorystyczne (jak ten z 7 października 2023 r.). Deklarowanym celem operacji militarnych jest zniszczenie infrastruktury wojskowej Hamasu, likwidacja jego przywódców i zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom Izraela. Działania te są częścią szerszego i trwającego od dekad konfliktu izraelsko-palestyńskiego.
