Izraelskie służby specjalne – Mosad, Szin Bet, Aman i jednostki specjalne

Izraelskie służby specjalne tworzą trzy główne instytucje: Mosad, czyli wywiad zagraniczny, Szin Bet (Szabak), odpowiedzialny za bezpieczeństwo wewnętrzne i kontrwywiad, oraz Aman – wywiad wojskowy. Dwie pierwsze są cywilne i podlegają premierowi, trzecia jest częścią Sił Obronnych Izraela. Osobną kategorią są jednostki specjalne wojska i policji, takie jak Sajeret Matkal, Szajetet 13, Szaldag czy Jamam, które wykonują operacje przygotowane przez wywiad. W tym tekście porządkujemy cały system: kto za co odpowiada, kto komu podlega, kto kieruje każdą ze służb jesienią 2026 roku i co po 7 października 2023 roku zostało z ich legendy.

Trzy filary izraelskiego wywiadu – Mosad, Szin Bet i Aman

Podział zadań między trzema służbami jest prosty w założeniu: Mosad działa za granicą, Szin Bet w kraju i na terytoriach palestyńskich, a Aman zajmuje się armiami i organizacjami zbrojnymi przeciwników. Wszystkie trzy powstały w ciągu niespełna dwóch lat od ogłoszenia niepodległości w 1948 roku, w dużej mierze z ludzi i struktur Szai – wywiadu podziemnej Hagany.

Mosad – wywiad zagraniczny

Mosad – w polskich mediach zapisywany też jako Mossad – werbuje agentów za granicą, prowadzi operacje specjalne i utrzymuje poufne kontakty z państwami, z którymi Izrael nie ma oficjalnych stosunków. Od ponad dwudziestu lat jego głównym zadaniem jest powstrzymywanie irańskiego programu nuklearnego. To Mosadowi przypisuje się uprowadzenie Adolfa Eichmanna z Argentyny w 1960 roku, wykradzenie irańskiego archiwum nuklearnego w 2018 roku i zdalną detonację pagerów Hezbollahu we wrześniu 2024 roku.

Szin Bet – bezpieczeństwo wewnętrzne

Szin Bet, w Izraelu nazywany Szabakiem, jest kontrwywiadem i służbą antyterrorystyczną. Prowadzi sieć informatorów wśród Palestyńczyków, przesłuchuje podejrzanych o terroryzm, tropi obcych szpiegów i chroni premiera. Jako jedyna z trzech służb ma własną ustawę, uchwaloną w 2002 roku, i uprawnienia śledcze na terenie kraju.

Aman – wywiad wojskowy

Aman to największa ze służb i jedyna, która jest częścią wojska. Odpowiada za ostrzeganie przed wojną i za narodową ocenę zagrożeń przedstawianą rządowi. Podlega mu Jednostka 8200 – tysiące żołnierzy zajmujących się nasłuchem, łamaniem szyfrów i działaniami w cyberprzestrzeni.

FIG_01 // VISUAL_REF

Kto koordynuje izraelskie służby i kto je nadzoruje

Izrael nie ma odpowiednika amerykańskiego dyrektora wywiadu narodowego – urzędnika stojącego ponad wszystkimi służbami. Koordynacją zajmuje się Komitet Szefów Służb, znany pod hebrajskim skrótem Warasz, któremu przewodniczy szef Mosadu. Zasiadają w nim szefowie trzech głównych służb, a w obradach uczestniczą też przedstawiciele policji i doradca premiera do spraw bezpieczeństwa narodowego.

Poza wielką trójką działa kilka mniejszych struktur:

• Malmab – pion bezpieczeństwa Ministerstwa Obrony; chroni przemysł zbrojeniowy i ośrodki badawcze, w tym nuklearne
• Centrum Badań Politycznych MSZ – zespół analityków utworzony po wojnie Jom Kipur, by rząd miał ocenę niezależną od wojska
• wywiad policji – zajmuje się przestępczością zorganizowaną i wspiera zwalczanie terroryzmu
• Rada Bezpieczeństwa Narodowego – zaplecze doradcze premiera, powołane w 1999 roku

Dwie dawne służby przestały istnieć w pierwotnej postaci. Lakam, biuro zdobywające za granicą technologie wojskowe i nuklearne, rozwiązano w 1986 roku po aresztowaniu w Stanach Zjednoczonych jego agenta Jonathana Pollarda. Natiw, który przez dekady utrzymywał potajemne kontakty z Żydami w bloku wschodnim, po rozpadzie ZSRR stał się zwykłym urzędem zajmującym się imigracją.

Nadzór parlamentarny sprawuje podkomisja Knesetu do spraw wywiadu i tajnych służb, obradująca za zamkniętymi drzwiami. W praktyce o tym, co wolno służbom, częściej rozstrzygał Sąd Najwyższy – jak w 1999 roku, gdy zakazał Szin Betowi stosowania przymusu fizycznego podczas przesłuchań.

Jednostki specjalne Izraela – kto wykonuje operacje

Wywiad wskazuje cel, ale drzwi wyważa ktoś inny. Mosad i Szin Bet nie mają własnych pododdziałów szturmowych, dlatego akcje z użyciem siły wykonują jednostki specjalne wojska i policji. Każdy rodzaj sił zbrojnych ma swoją formację.

Sajeret Matkal

Sajeret Matkal, czyli jednostka rozpoznawcza Sztabu Generalnego, powstała w 1957 roku na wzór brytyjskiej Special Air Service – przejęła nawet jej dewizę „Who Dares Wins” („Kto się odważy, ten wygrywa”). Jej pierwotnym zadaniem było zdobywanie informacji na terytorium przeciwnika. Sławę przyniosło jej jednak co innego: odbicie pasażerów samolotu linii Sabena w 1972 roku, rajd na Bejrut w 1973 roku i operacja w Entebbe w 1976 roku. W jednostce służyli trzej późniejsi premierzy: Ehud Barak, Binjamin Netanjahu i Naftali Bennett.

Szajetet 13 i Szaldag

Szajetet 13 („13. Flotylla”) to komandosi morscy, odpowiednik amerykańskich Navy SEALs. Specjalizują się w abordażu statków i rajdach z morza. To oni w 2002 roku przejęli na Morzu Czerwonym statek „Karine A” z 50 tonami broni dla Autonomii Palestyńskiej.

Szaldag („zimorodek”) powstał w 1974 roku w siłach powietrznych, po doświadczeniach wojny Jom Kipur. Jego żołnierze działają w głębi terytorium przeciwnika: rozpoznają cele dla lotnictwa i sami przeprowadzają rajdy. 8 września 2024 roku około stu komandosów Szaldagu wylądowało ze śmigłowców w Syrii, koło Masjaf, i wysadziło podziemną wytwórnię pocisków rakietowych. Operacja trwała blisko trzy godziny i nie przyniosła strat własnych, a izraelskie wojsko ujawniło jej szczegóły dopiero w styczniu 2025 roku.

Brygada Komandosów Oz

W grudniu 2015 roku wojska lądowe zebrały swoje jednostki specjalne w jedną brygadę. Tworzą ją Duwdewan, którego żołnierze działają pod przykryciem wśród Palestyńczyków na Zachodnim Brzegu, Egoz, wyszkolony do walki z partyzantką na północy, oraz Maglan, przeznaczony do działań na tyłach przeciwnika. Czwartą jednostkę, pustynny Rimon, rozwiązano w 2018 roku, a jej żołnierzy włączono do Maglanu. Pierwszym dowódcą brygady był Dawid Zini – dzisiejszy szef Szin Betu.

Jamam – policyjni antyterroryści

Jamam powstał w 1974 roku po masakrze w Maalot, gdzie podczas nieudanej próby odbicia zakładników zginęło ponad dwadzieścioro uczniów. Uznano wtedy, że odbijanie zakładników w kraju wymaga wyspecjalizowanej jednostki policyjnej, a nie wojska. Jamam liczy około 200 funkcjonariuszy i jest dziś narodową jednostką antyterrorystyczną Izraela.

7 października 2023 roku jego funkcjonariusze jako jedni z pierwszych podjęli walkę z napastnikami i stracili dziewięciu ludzi. 8 czerwca 2024 roku, razem z Szin Betem i wojskiem, uwolnili czworo zakładników przetrzymywanych w obozie Nusajrat w Strefie Gazy. W operacji zginął dowódca jednego z zespołów szturmowych Arnon Zamora, a według władz Gazy także ponad dwustu Palestyńczyków; izraelskie wojsko mówiło o mniej niż stu.

Systemy walki wręcz, których uczy się w tych formacjach, wywodzą się z krav magi, której uczono już w podziemnej Haganie, zanim powstało państwo.

Najgłośniejsze operacje izraelskich służb specjalnych

Reputację izraelskiego wywiadu zbudowało kilkanaście operacji z ostatnich siedmiu dekad. Poniżej te, które najmocniej wpłynęły na sposób działania służb.

Uprowadzenie Eichmanna (1960)

11 maja 1960 roku zespół złożony z ludzi Mosadu i Szin Betu schwytał pod Buenos Aires Adolfa Eichmanna, jednego z głównych organizatorów Zagłady. Po kilku dniach przetrzymywania w ukryciu wywieziono go do Izraela samolotem linii El Al. Proces w Jerozolimie i wyrok śmierci wykonany w 1962 roku uczyniły z operacji symbol: państwo, które dosięgnie winnych wszędzie.

Sabena, Bejrut, Entebbe (1972–1976)

Trzy akcje z lat 70. ustaliły wzorzec współpracy wywiadu z komandosami. 9 maja 1972 roku żołnierze Sajeret Matkal przebrani za mechaników odbili na lotnisku Lod samolot belgijskich linii Sabena. W nocy z 9 na 10 kwietnia 1973 roku komandosi wylądowali z morza w Bejrucie i zabili trzech przywódców palestyńskich organizacji w ich mieszkaniach – samochody i rozpoznanie na miejscu zapewnił Mosad. Była to część kampanii odwetowej po zamachu w Monachium, którą opisujemy w tekście o operacji Gniew Boży.

4 lipca 1976 roku cztery samoloty transportowe C-130 Hercules przewiozły komandosów ponad 3,5 tysiąca kilometrów do Ugandy. Uwolniono 102 zakładników z porwanego samolotu Air France, a po stronie izraelskiej zginął dowódca Sajeret Matkal Jonatan Netanjahu. Przebieg akcji przedstawiamy w artykule o operacji Entebbe.

Jednostce, która brała udział we wszystkich trzech akcjach, poświęcony jest polski materiał „Sayeret Matkal”:

Reaktory w Iraku i Syrii (1981, 2007)

Izrael dwukrotnie zniszczył z powietrza reaktory jądrowe budowane przez wrogie państwa. 7 czerwca 1981 roku osiem samolotów F-16 zbombardowało iracki Osirak pod Bagdadem. We wrześniu 2007 roku lotnictwo zniszczyło reaktor budowany przez Syrię na pustyni w rejonie Dajr az-Zaur. W obu przypadkach o powodzeniu zdecydowało rozpoznanie – w drugim Mosad zdobył zdjęcia wnętrza obiektu, a wywiad wojskowy potwierdził jego przeznaczenie.

Pagery Hezbollahu i rozbicie jego dowództwa (2024)

17 i 18 września 2024 roku w Libanie eksplodowały tysiące pagerów i radiotelefonów, które Hezbollah kupił przez firmy podstawione przez izraelski wywiad. Kilkanaście dni później, 27 września, w nalocie na podziemny bunkier w Bejrucie zginął przywódca organizacji Hasan Nasrallah. Operacja pagerowa była dziełem Mosadu, a namierzenie dowództwa – wynikiem wieloletniej pracy wywiadu wojskowego.

Iran (2025–2026)

13 czerwca 2025 roku Izrael rozpoczął dwunastodniową wojnę z Iranem od jednoczesnego uderzenia w dowódców Korpusu Strażników Rewolucji i naukowców programu nuklearnego. Wymagało to ustalenia miejsca pobytu kilkudziesięciu osób w tej samej chwili. 28 lutego 2026 roku Izrael i Stany Zjednoczone rozpoczęły kolejną kampanię przeciwko Iranowi; pierwszego dnia zginął najwyższy przywódca Ali Chamenei. Ta wojna, mimo zawieszenia broni z kwietnia i porozumienia z czerwca 2026 roku, nie została zakończona.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

Dan Raviv

Szpiedzy Mossadu i tajne wojny Izraela

33.23 PLN

Dan Raviv — historia izraelskich służb specjalnych: Mossadu, Aman, Shin Bet. Tajne operacje od 1948 do współczesności.

Kup w TaniaKsiazka →

Porażki, które zmieniały izraelski wywiad

Legendzie towarzyszy lista klęsk – i to one, bardziej niż sukcesy, kształtowały służby.

• wojna Jom Kipur, 1973 – wywiad wojskowy miał dane o przygotowaniach Egiptu i Syrii, ale trzymał się założenia, że wojny nie będzie; komisja Agranata doprowadziła do odwołania szefa Amanu
• Lillehammer, 1973 – zespół Mosadu zastrzelił w Norwegii marokańskiego kelnera, wziętego za organizatora zamachu w Monachium; sześcioro agentów zatrzymano
• zabójstwo Icchaka Rabina, 1995 – ochrona Szin Betu dopuściła zamachowca na kilka kroków od premiera
• zamach na Chalida Meszala, 1997 – agenci Mosadu wpadli w Ammanie po próbie otrucia przywódcy Hamasu; Izrael musiał dostarczyć odtrutkę i zwolnić z więzienia założyciela organizacji
• 7 października 2023 – wszystkie trzy służby przeoczyły przygotowania Hamasu do największego ataku w historii państwa

7 października i wymiana kierownictwa

Atak z 7 października 2023 roku kosztował życie około 1200 osób, a ponad 250 uprowadzono do Strefy Gazy. Wywiad wojskowy znał plan ataku i uznał go za nierealny. Szin Bet stracił większość agentury w Gazie i źle odczytał sygnały z ostatniej nocy. W ciągu niespełna trzech lat zmienili się szefowie wszystkich trzech służb i szef Sztabu Generalnego.

Dwie z tych zmian wywołały spór polityczny. Rząd Binjamina Netanjahu próbował odwołać Ronena Bara, gdy Szin Bet badał powiązania współpracowników premiera z Katarem, a Sąd Najwyższy uznał tę decyzję za niezgodną z prawem. Obaj nowi szefowie służb cywilnych, Zini i Gofman, są generałami bez doświadczenia w instytucjach, którymi kierują, a Gofman był wcześniej sekretarzem wojskowym premiera.

Izraelskie służby na tle innych – skąd ich pozycja

Izrael ma około 10 milionów mieszkańców i wywiad o zasięgu, jakim dysponują mocarstwa. Składa się na to kilka przyczyn.

Pierwszą jest powszechny pobór. Wojsko widzi niemal każdego osiemnastolatka i może skierować najzdolniejszych do Jednostki 8200 albo jednostek specjalnych. Drugą jest stałe zagrożenie – służby działają bez przerwy od 1948 roku i nie miały okresu pokoju, w którym traci się umiejętności. Trzecią jest przepływ ludzi: byli komandosi trafiają do Mosadu i Szin Betu, a oficerowie wywiadu do polityki i firm technologicznych.

Ta sama bliskość ma wadę. Ludzie, którzy razem służyli i myślą podobnie, łatwo utwierdzają się w błędzie – tak było w 1973 i w 2023 roku. Porównanie z polskimi jednostkami, takimi jak JW GROM, pokazuje też różnicę skali zadań: izraelskie formacje od dekad prowadzą operacje bojowe w bezpośrednim sąsiedztwie własnego kraju, niemal bez przerwy.

Izraelskie służby specjalne – najczęściej zadawane pytania