Aman – izraelski wywiad wojskowy, Jednostka 8200 i lekcje dwóch wielkich porażek

Aman (hebr. Agaf ha-Modi’in, Zarząd Wywiadu) to wywiad wojskowy Izraela – część Sztabu Generalnego Sił Obronnych Izraela i największa z trzech głównych służb wywiadowczych państwa. Odpowiada za ostrzeganie przed wojną, rozpoznanie na potrzeby wojska i narodową ocenę zagrożeń, którą dostają premier i rząd. Podlegają mu m.in. Jednostka 8200, zajmująca się nasłuchem i działaniami w cyberprzestrzeni, oraz komandosi Sajeret Matkal. Od 21 sierpnia 2024 roku Amanem kieruje gen. dyw. Szlomi Binder, który zastąpił Aharona Haliwę – pierwszego wysokiego oficera, który odszedł po klęsce z 7 października 2023 roku.

Czym jest Aman i za co odpowiada

Aman jest zarządem Sztabu Generalnego, a nie osobną agencją. Jego szef ma stopień generała dywizji (hebr. aluf), należy do ścisłego kierownictwa armii i podlega szefowi Sztabu Generalnego. To odróżnia go od Mosadu i Szin Betu, które są służbami cywilnymi podległymi premierowi.

Zakres zadań Amanu jest szerszy, niż sugeruje nazwa:

• wczesne ostrzeganie – ocena, czy i kiedy przeciwnik zamierza uderzyć; to zadanie, z którego wywiad wojskowy jest rozliczany najsurowiej
• narodowa ocena wywiadowcza – okresowa analiza zamiarów i możliwości państw oraz organizacji wrogich Izraelowi, przedstawiana rządowi
• rozpoznanie na potrzeby wojska – dane o celach, obronie przeciwlotniczej, rozmieszczeniu wyrzutni i stanowisk dowodzenia
• wywiad radioelektroniczny i cyberprzestrzeń – przechwytywanie łączności i włamania do sieci przeciwnika
• ochrona informacji niejawnych – zabezpieczenie tajemnic wojska i cenzura wojskowa

Podstawowe dane o służbie zebraliśmy w tabeli.

FIG_01 // VISUAL_REF

Historia Amanu – od wydziału sztabu do filaru izraelskiego wywiadu

Wywiad wojskowy jest starszy od państwowych służb cywilnych. Powstał w 1948 roku z Szai, wywiadu podziemnej Hagany, jako wydział sztabu tworzącej się armii. Jego pierwszy szef, Isser Beeri, stracił stanowisko już po kilku miesiącach – odpowiadał za doraźny sąd i egzekucję kapitana Meira Tobiańskiego, niesłusznie oskarżonego o zdradę.

Trzy dymisje w pierwszej dekadzie

Następcy Beeriego też nie kończyli kadencji w spokoju. Binjamin Gibli odszedł w 1955 roku po tzw. aferze Lawona: siatka założona przez wywiad wojskowy w Egipcie w ramach operacji „Susannah” podkładała ładunki w zachodnich placówkach, by popsuć relacje Kairu z Zachodem. Egipcjanie rozbili siatkę, dwóch jej członków stracono, a w Izraelu przez lata trwał spór o to, kto wydał rozkaz. Jehoszafat Harkabi stracił stanowisko w 1959 roku po nieudanym ćwiczeniu mobilizacyjnym, które wywołało panikę w kraju.

Z tych doświadczeń wyrosło przekonanie, które wraca w całej historii Amanu: w tej służbie błąd oceny ma cenę polityczną, a czasem cenę wojny.

Wojna sześciodniowa – wywiad, który wiedział wszystko

Za twórcę nowoczesnego Amanu uchodzi Aharon Jariw, szef służby w latach 1964–1972. Postawił na drobiazgowe zbieranie faktów: rozkład dnia egipskich pilotów, położenie każdego samolotu, godziny zmian w stacjach radarowych. Rankiem 5 czerwca 1967 roku w operacji „Moked” izraelskie lotnictwo zniszczyło większość egipskich samolotów na ziemi, bo wiedziało, kiedy załogi jedzą śniadanie, a dowódcy są w drodze do baz. Przebieg tej kampanii opisujemy w tekście o wojnie sześciodniowej.

Sukces miał skutek uboczny. Służba, która raz przewidziała wszystko, uwierzyła, że tak będzie zawsze.

Wojna Jom Kipur – porażka „koncepcji”

6 października 1973 roku Egipt i Syria zaatakowały Izrael jednocześnie na dwóch frontach. Aman miał informacje o koncentracji wojsk, o ewakuacji rodzin radzieckich doradców i o ostrzeżeniu przekazanym premier Goldzie Meir przez króla Jordanii Husajna. Mimo to do ostatnich godzin oceniał prawdopodobieństwo wojny jako niskie.

Przyczyną była tzw. koncepcja (hebr. ha-koncepcja) – założenie, że Egipt nie zaatakuje, dopóki nie będzie w stanie zrównoważyć izraelskiej przewagi w powietrzu, a Syria nie ruszy bez Egiptu. Każdy sygnał sprzeczny z tym założeniem tłumaczono ćwiczeniami albo demonstracją siły. Szef Amanu Eli Zeira był tak pewny swojej oceny, że nie uruchomił w porę specjalnych środków nasłuchu przygotowanych właśnie na taką chwilę. Decydujące ostrzeżenie przyszło dopiero w nocy przed atakiem – i nie od wywiadu wojskowego, lecz od egipskiego agenta Mosadu Aszrafa Marwana.

Komisja pod przewodnictwem prezesa Sądu Najwyższego Szimona Agranata, powołana 21 listopada 1973 roku, w raporcie wstępnym z 1 kwietnia 1974 roku zaleciła odwołanie Zeiry, jego zastępcy Arje Szalewa i dwóch innych oficerów wywiadu. Stanowisko stracił także szef Sztabu Generalnego Dawid Elazar, a dziewięć dni po publikacji raportu do dymisji podała się Golda Meir.

O mechanizmie tamtego zaskoczenia rozmawiają historycy wojskowości w materiale „Zaskoczenie strategiczne w wojnie Jom Kipur”:

Szefowie Amanu

Lista szefów wywiadu wojskowego to zarazem lista późniejszych szefów sztabu, ministrów i premierów – stanowisko uchodzi w izraelskiej armii za trampolinę do najwyższych funkcji.

Chaim Herzog został później prezydentem Izraela, Ehud Barak – premierem, a Barak, Lipkin-Szachak, Jaalon, Kochawi i Halewi kierowali Sztabem Generalnym. Meir Amit przeszedł z Amanu prosto na stanowisko szefa Mosadu.

Struktura Amanu – jednostki, które tworzą izraelski wywiad wojskowy

Aman składa się z jednostek zbierających informacje różnymi metodami, z pionu analitycznego, który składa z nich całość, oraz z jednostek specjalnych. Osobną strukturą jest Korpus Wywiadu, utworzony po wojnie Jom Kipur – odpowiada za szkolenie i sprawy kadrowe żołnierzy wywiadu w całej armii.

• Jednostka 8200 – wywiad radioelektroniczny i działania w cyberprzestrzeni; największa jednostka w izraelskim wojsku
• Jednostka 9900 – rozpoznanie obrazowe: zdjęcia satelitarne i lotnicze, mapy, modele terenu
• Jednostka 504 – wywiad osobowy: werbowanie i prowadzenie agentów poza granicami oraz przesłuchiwanie jeńców
• Jednostka 81 – zaplecze techniczne; projektuje i buduje sprzęt dla operacji specjalnych
• Wydział Badań – analitycy, którzy łączą dane ze wszystkich źródeł i przygotowują ocenę dla Sztabu Generalnego i rządu
• Wydział Bezpieczeństwa Informacji – ochrona tajemnic wojskowych
• Sajeret Matkal – jednostka rozpoznania specjalnego Sztabu Generalnego, podległa bezpośrednio Amanowi

Podporządkowanie komandosów wywiadowi nie jest przypadkiem. Sajeret Matkal powstała w 1957 roku po to, by zdobywać informacje na terytorium przeciwnika – zakładać podsłuchy i zdobywać dane, których nie da się uzyskać inaczej. Odbijanie zakładników, z którego jednostka zasłynęła, doszło do jej zadań później.

W Jednostce 9900 działa program „Roim Rachok” („patrzący daleko”), w którym analizą zdjęć lotniczych i satelitarnych zajmują się żołnierze w spektrum autyzmu. Wojsko uznało, że ich spostrzegawczość i cierpliwość do powtarzalnej pracy z obrazem są w tej roli atutem.

Jednostka 8200 – nasłuch, szyfry i cyberprzestrzeń

Jednostka 8200 jest izraelskim odpowiednikiem amerykańskiej NSA, tyle że w mundurach i złożonym w dużej części z żołnierzy służby zasadniczej w wieku 18–21 lat. Powstała w 1952 roku, a jej liczebność szacuje się na 5–10 tys. żołnierzy. Przechwytuje rozmowy telefoniczne, łączność radiową i ruch w sieciach komputerowych, łamie szyfry i prowadzi operacje w cyberprzestrzeni. Główna baza nasłuchowa znajduje się w Urim na pustyni Negew.

Rekrutacja zaczyna się jeszcze w szkołach średnich – wojsko wyszukuje uczniów uzdolnionych matematycznie, informatycznie i językowo. Po służbie wielu z nich zakłada firmy technologiczne. Byli żołnierze jednostki stworzyli m.in. Check Point, Palo Alto Networks i NSO Group. Ta ostatnia jest producentem oprogramowania Pegasus – warto podkreślić, że to produkt prywatnej spółki, a nie wojska.

Stuxnet i operacje w sieci

Jednostce przypisuje się udział w stworzeniu robaka Stuxnet, który około 2010 roku uszkodził wirówki w irańskim zakładzie wzbogacania uranu w Natanz. Według zagranicznych mediów i badaczy była to wspólna operacja izraelsko-amerykańska. Izrael nigdy tego oficjalnie nie potwierdził.

Sztuczna inteligencja przy wyznaczaniu celów

W czasie wojny w Strefie Gazy wyszło na jaw, że izraelskie wojsko korzysta z systemów, które automatycznie przeszukują dane wywiadowcze i podsuwają analitykom cele. System „Habsora” („Ewangelia”), opracowany w Jednostce 8200, wskazuje budynki i obiekty. W kwietniu 2024 roku izraelski magazyn „+972” opisał drugi system, „Lavender”, który miał wytypować nawet 37 tys. mężczyzn jako prawdopodobnych członków Hamasu i Islamskiego Dżihadu.

Wojsko odpowiedziało, że „Lavender” jest bazą danych służącą do zestawiania informacji, a nie listą osób przeznaczonych do ataku, i że każdy cel musi osobno zatwierdzić analityk. Spór dotyczy tego, ile czasu ten analityk rzeczywiście miał na sprawdzenie pojedynczego wskazania.

Druga kontrowersja dotyczy danych. Dziennik „The Guardian” ujawnił, że jednostka przechowywała w chmurze Microsoftu nagrania milionów przechwyconych rozmów telefonicznych Palestyńczyków. Microsoft uznał to za naruszenie warunków korzystania z usług i odciął jednostce dostęp do części z nich.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

Dan Raviv

Szpiedzy Mossadu i tajne wojny Izraela

33.23 PLN

Dan Raviv — historia izraelskich służb specjalnych: Mossadu, Aman, Shin Bet. Tajne operacje od 1948 do współczesności.

Kup w TaniaKsiazka →

Największe sukcesy wywiadu wojskowego Izraela

Udanych operacji wywiadu nie widać – widać uderzenie, które dzięki nim trafia. Kilka takich przypadków jest dobrze udokumentowanych.

• Entebbe, 1976 – w tydzień wywiad zebrał plany terminalu, relacje zwolnionych zakładników i dane o ugandyjskiej obronie, co umożliwiło operację w Entebbe
• Osirak, 1981 – rozpoznanie irackiego reaktora pod Bagdadem poprzedziło operację „Opera”, czyli nalot ośmiu samolotów F-16, który go zniszczył
• Dajr az-Zaur, 2007 – wywiad ustalił, że Syria z pomocą Korei Północnej buduje na pustyni reaktor; lotnictwo zbombardowało go we wrześniu 2007 roku, do czego Izrael przyznał się dopiero w 2018 roku
• Hezbollah, 2024 – wieloletnie rozpracowanie libańskiej organizacji pozwoliło we wrześniu 2024 roku w ciągu kilkunastu dni wyeliminować większość jej dowództwa; 27 września w operacji „Nowy Porządek” w podziemnym bunkrze w Bejrucie zginął przywódca Hasan Nasrallah
• Iran, 2025 – pierwsze uderzenie wojny rozpoczętej 13 czerwca 2025 roku trafiło jednocześnie w dowódców Korpusu Strażników Rewolucji i naukowców programu nuklearnego, co wymagało znajomości miejsc pobytu kilkudziesięciu osób w jednej chwili

Zestawienie ostatnich dwóch pozycji z 7 października 2023 roku pokazuje paradoks: ta sama służba, która znała adresy irańskich generałów, nie zauważyła przygotowań kilkadziesiąt kilometrów od własnej siedziby.

7 października 2023 roku – druga „koncepcja”

Atak Hamasu z 7 października 2023 roku izraelscy komentatorzy od pierwszych dni porównywali do wojny Jom Kipur. Podobieństwo jest uderzające: znów były dane i znów przegrały z założeniem.

Wywiad wojskowy dysponował planem ataku. Dokument Hamasu, nazwany w Izraelu „Murami Jerycha”, opisywał przełamanie ogrodzenia w kilkudziesięciu miejscach, ostrzał rakietowy dla osłony i zajęcie baz oraz osiedli przy granicy. W lipcu 2023 roku doświadczona analityczka Jednostki 8200 ostrzegała przełożonych, że Hamas ćwiczy dokładnie ten scenariusz. Usłyszała, że to wyobrażenia. Wcześniej jednostka przestała podsłuchiwać ręczne radiotelefony bojowników, uznając to za stratę sił.

Założenie brzmiało: Hamas jest odstraszony, zależy mu na pozwoleniach na pracę dla mieszkańców Gazy i na katarskich pieniądzach, a plan to deklaracja ambicji, na której wykonanie nie ma sił. W nocy z 6 na 7 października pojawiły się niepokojące sygnały, lecz szef Amanu, przebywający na urlopie, nie wziął udziału w nocnych naradach, a wojsko nie podniosło gotowości.

Rozliczenie

Aharon Haliwa ogłosił dymisję 22 kwietnia 2024 roku, biorąc na siebie odpowiedzialność za porażkę. Dowódca Jednostki 8200 Josi Sariel odszedł we wrześniu 2024 roku, pisząc do podwładnych, że nie wykonał swojego zadania. Dochodzenia wojska, opublikowane pod koniec lutego 2025 roku, potwierdziły, że zawiodła nie jedna komórka, lecz sposób myślenia całego wywiadu.

Podobne wnioski w sprawie własnej służby wyciągnął Szin Bet, który odpowiadał w Strefie Gazy za agenturę. Szef Sztabu Generalnego Herci Halewi – w latach 2014–2018 sam szef Amanu – ustąpił 5 marca 2025 roku.

Aman po zmianie kierownictwa

Szlomi Binder objął stanowisko 21 sierpnia 2024 roku. Jest oficerem z jednostek bojowych: dowodził Sajeret Matkal w latach 2013–2016, potem Brygadą Golani, a przed przejściem do wywiadu kierował wydziałem operacyjnym Sztabu Generalnego. Wybór dowódcy liniowego zamiast oficera, który całą karierę spędził w wywiadzie, odczytano jako sygnał zmiany podejścia.

Kilka tygodni później wywiad wojskowy miał udział w rozbiciu dowództwa Hezbollahu, a w czerwcu 2025 roku – w uderzeniu otwierającym wojnę z Iranem. 28 lutego 2026 roku Izrael i Stany Zjednoczone rozpoczęły kolejną kampanię przeciwko Iranowi, w której już pierwszego dnia zginął najwyższy przywódca Ali Chamenei. Ocena pracy wywiadu w tej wojnie będzie możliwa dopiero po jej zakończeniu.

Aman, Mosad i Szin Bet – podział zadań

Trzy służby dzielą się obszarami, ale przy większości dużych operacji pracują razem. Zasady współpracy i spory o kompetencje reguluje porozumienie szefów służb, nazywane w Izraelu „Magna Carta”.

Jak te elementy składają się w jeden system – razem z jednostkami specjalnymi wojska i policji – opisujemy w przeglądzie izraelskich służb specjalnych. Dla porównania warto zajrzeć do tekstu o rosyjskim GRU, które łączy wywiad wojskowy z własnymi jednostkami specjalnymi w podobny sposób.

Aman – najczęściej zadawane pytania