Wojna sześciodniowa – jak Izrael pokonał trzy armie w sześć dni

Wojna sześciodniowa trwała od 5 do 10 czerwca 1967 roku i w niecały tydzień całkowicie zmieniła układ sił na Bliskim Wschodzie. Izrael w błyskawicznej kampanii rozbił połączone armie Egiptu, Syrii oraz Jordanii. Konflikt rozpoczął się od izraelskiego uderzenia wyprzedzającego na arabskie bazy lotnicze, które w zaledwie kilka godzin unieruchomiło setki maszyn na płytach postojowych i zapewniło Siłom Obronnym Izraela (Cahal) absolutne panowanie w powietrzu. W efekcie państwo żydowskie zajęło półwysep Synaj, Strefę Gazy, Wzgórza Golan, a także Zachodni Brzeg wraz ze Wschodnią Jerozolimą. Skutki tego militarnego triumfu – okupacja zdobytych terytoriów i spór o ich status – ciążą nad regionem do dziś. Poniżej analizujemy genezę konfliktu, przebieg operacji na trzech frontach, bilans strat oraz kontrowersje, w tym atak na okręt USS Liberty.

Geneza konfliktu – dlaczego wybuchła wojna sześciodniowa?

Napięcie na granicach Izraela narastało przez całą wiosnę 1967 roku, a wojnę poprzedziła seria kryzysów dyplomatycznych i wojskowych. Kluczową rolę odegrało kilka decyzji egipskiego prezydenta Gamala Abdela Nasera, które państwo żydowskie odczytało jako bezpośrednie przygotowanie do inwazji. Do tego dochodziły incydenty graniczne z Syrią (tzw. wojna o wodę) oraz atmosfera arabskiej mobilizacji, podsycana propagandą wzywającą do zepchnięcia Izraelczyków do morza.

Blokada cieśniny Tiran i wycofanie sił ONZ

Bezpośrednim zapalnikiem stało się odcięcie szlaków żeglugowych. 22 maja 1967 roku Egipt zablokował dla izraelskich statków cieśninę Tiran, odcinając port Ejlat od Morza Czerwonego – Izrael już wcześniej oficjalnie zapowiadał, że taki krok potraktuje jako powód do wojny (casus belli). Dla gospodarki i bezpieczeństwa państwa żydowskiego był to cios wymierzony w jedyne południowe okno na świat, kluczowe dla dostaw ropy.

Wcześniej, 18 maja, Naser zażądał wycofania sił pokojowych ONZ (UNEF), które od kryzysu sueskiego z 1956 roku stacjonowały na Synaju i w Strefie Gazy. Sekretarz generalny ONZ U Thant błyskawicznie przystał na to żądanie, a bufor oddzielający obie armie zniknął niemal z dnia na dzień. Izrael pozostał sam wobec rosnącej koncentracji egipskich związków taktycznych.

Koncentracja wojsk i sojusze arabskie

Od połowy maja Egipt przerzucał na Synaj kolejne dywizje – pod koniec miesiąca zgromadził tam około stu tysięcy żołnierzy i setki czołgów (głównie sowieckiej produkcji T-34-85 i T-54). Retoryka Kairu stawała się coraz bardziej wojownicza.

Wokół Egiptu zawiązała się koalicja. Do paktów wojskowych dołączyły Jordania i Syria, a wsparcie ekspedycyjne zapowiadały też Irak i inne państwa arabskie. Bilans sił robił wrażenie – po stronie arabskiej stanęło łącznie około 460 tysięcy żołnierzy. Izrael, opierający swoją obronność na systemie rezerw, po ogłoszeniu pełnej mobilizacji wystawił niespełna 265 tysięcy ludzi. Dowództwo izraelskie, świadome braku głębokości operacyjnej i przewagi liczebnej wroga, uznało, że nie może oddać inicjatywy i postawiło na atak uprzedzający.

FIG_01 // VISUAL_REF

Operacja Moked – uderzenie wyprzedzające izraelskiego lotnictwa

Izrael rozpoczął wojnę nie na lądzie, lecz w powietrzu. Rankiem 5 czerwca 1967 roku izraelskie siły powietrzne (IAF) rozpoczęły operację Moked (hebr. „Skupienie”, w literaturze zachodniej znaną jako Operation Focus). Jej celem było zniszczenie arabskiego lotnictwa, zanim zdąży się poderwać do walki. Był to podręcznikowy wręcz przykład uderzenia wyprzedzającego (ang. preemptive strike) – ataku mającego zneutralizować bezpośrednie zagrożenie ze strony przygotowującego się do inwazji wroga.

Zniszczenie arabskich samolotów na ziemi

Atak zaplanowano z zegarmistrzowską precyzją. Izraelskie myśliwce (głównie francuskie Dassault Mirage III i Super Mystère) wystartowały około 7:45 rano, zachowując całkowite milczenie radiowe. Nadleciały nad egipskie bazy lotnicze od strony Morza Śródziemnego, lecąc na pułapie zaledwie kilkunastu metrów, poniżej horyzontu radiolokacyjnego wroga. Pierwsze fale uderzeń wymierzono w pasy startowe przy użyciu specjalnych bomb przeciwbetonowych, a następnie zmasakrowano zaparkowane samoloty, odbierając Egipcjanom możliwość poderwania myśliwców dyżurnych.

W ciągu zaledwie kilku godzin IAF zniszczyło większość egipskiej floty powietrznej – według różnych źródeł około 300–340 maszyn, w znakomitej większości rozbitych jeszcze na płytach postojowych i drogach kołowania. Tego samego dnia podobny los spotkał lotnictwo Syrii, Jordanii i częściowo Iraku. Łączne straty arabskie pierwszego dnia szacuje się na 370–450 samolotów.

Sukces ten nie byłby możliwy bez doskonałego rozpoznania. Izraelski wywiad wojskowy Aman dostarczył dokładne harmonogramy patroli egipskich pilotów, a Mosad w ramach operacji „Diamond” rok wcześniej zdołał sprowadzić do Izraela najnowszego sowieckiego MiG-a 21. Dzięki temu izraelscy piloci znali każdą słabość maszyn przeciwnika.

Przewaga w powietrzu jako klucz do zwycięstwa

Skutki operacji Moked wykroczyły daleko poza statystyki zestrzeleń. Odbierając przeciwnikowi lotnictwo, Izrael zapewnił sobie absolutną swobodę działania nad polem walki – jego samoloty mogły bezkarnie izolować rejon działań, wspierać własne oddziały lądowe i dziesiątkować arabskie kolumny zmechanizowane. Co ciekawe, Izrael dokonał tego opierając się na sprzęcie francuskim, mimo że prezydent de Gaulle tuż przed wybuchem wojny nałożył na Tel Awiw embargo na dostawy broni.

Cena tego sukcesu była stosunkowo niska. W całej wojnie Izrael stracił około 40–50 samolotów, głównie od ognia lufowej artylerii przeciwlotniczej podczas ataków szturmowych.

Walki na trzech frontach – Synaj, Zachodni Brzeg i Golan

Po obezwładnieniu arabskiego lotnictwa Izrael przeniósł ciężar operacji na ląd, prowadząc działania jednocześnie przeciw trzem państwom. Wszędzie decydowała ta sama przewaga – bliskie wsparcie powietrzne (CAS) oraz manewrowość brygad pancernych i zmechanizowanych, które bezlitośnie wykorzystywały błędy w dowodzeniu przeciwnika.

Front egipski – pancerny walec na Synaju

Główny wysiłek skierowano przeciwko wojskom Nasera. Izraelskie dywizje pancerne (dowodzone m.in. przez generałów Israela Tala i Awrahama Joffe) przełamały egipskie linie obrony. Prawdziwym majstersztykiem taktycznym okazała się bitwa o umocniony węzeł Abu Ageila, gdzie siły pod dowództwem gen. Ariela Szarona przeprowadziły skomplikowany nocny atak połączonych rodzajów wojsk (piechoty, czołgów, artylerii i desantu helikopterowego), otwierając drogę w głąb półwyspu.

Pozbawione osłony z powietrza egipskie dywizje otrzymały rozkaz odwrotu, który błyskawicznie przerodził się w paniczną ucieczkę. Prawdziwą rzezią dla Egipcjan okazało się wąskie gardło na przełęczy Mitla – izraelskie lotnictwo i czołgi zamknęły tam w kotle wycofujące się kolumny, niszcząc setki pojazdów. W ciągu kilku dni Izrael opanował cały półwysep, docierając do wschodniego brzegu Kanału Sueskiego i zajmując Strefę Gazy.

Front jordański – Wschodnia Jerozolima i Mur Zachodni

Izrael początkowo próbował utrzymać status quo na granicy z Jordanią, przekazując królowi Husajnowi kanałami dyplomatycznymi, że nie zaatakuje, jeśli Amman pozostanie neutralny. Husajn, wprowadzony w błąd przez egipską propagandę o rzekomych sukcesach Kairu, nakazał jednak ostrzał artyleryjski zachodniej Jerozolimy i izraelskich baz lotniczych.

W odpowiedzi Cahal wyprowadził potężny kontratak. 7 czerwca 1967 roku izraelscy spadochroniarze (55. Brygada pod dowództwem płk. Mordechaja Gura) w ciężkich walkach miejskich zdobyli Stare Miasto. To wtedy w eterze padł historyczny meldunek Gura: „Wzgórze Świątynne jest w naszych rękach!” (Har HaBayit BeYadeinu). Izraelczycy po raz pierwszy od 1948 roku dotarli do Muru Zachodniego (Ściany Płaczu). W ciągu zaledwie dwóch dób wojska jordańskie zostały wyparte za rzekę Jordan, tracąc cały Zachodni Brzeg.

Front syryjski – szturm na Wzgórza Golan

Front syryjski otwarto najpóźniej. Przez pierwsze dni wojny Damaszek ograniczał się głównie do ostrzału artyleryjskiego izraelskich osad w Galilei z dominujących nad doliną, silnie ufortyfikowanych Wzgórz Golan.

Dopiero 9 czerwca Izrael rozpoczął natarcie. Izraelska piechota (w tym legendarna Brygada Golani) i oddziały pancerne szturmowały strome stoki pod gęstym ogniem z syryjskich bunkrów. Walki były brutalne i często toczyły się na krótkim dystansie w okopach. Doświadczenia z tych starć wpłynęły na późniejszą izraelską doktrynę użycia wojsk pancernych, której owocem stał się między innymi czołg Merkava. Do momentu zawieszenia broni 10 czerwca Izraelczycy przełamali syryjską obronę i opanowali większość płaskowyżu.

Bilans wojny sześciodniowej – straty i zdobyte terytoria

Sześć dni walk przyniosło rozstrzygnięcie, jakiego nie spodziewała się żadna ze stron. Izrael zyskał ogromną głębokość operacyjną, niemal potrajając kontrolowany obszar, a państwa arabskie poniosły upokarzającą klęskę militarną. Poniższa tabela zestawia najważniejsze terytorialne skutki wojny.

Zdobycze te dały Izraelowi naturalne rubieże obronne, ale jednocześnie oddały pod jego zarząd wojskowy setki tysięcy palestyńskich mieszkańców Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy.

Bilans strat ludzkich i sprzętowych dzieliła przepaść:

• Straty izraelskie – od około 780 do niemal 1000 poległych oraz ponad 4500 rannych. Utracono ok. 400 czołgów (wiele z nich szybko wyremontowano).
• Straty egipskie – najcięższe ze wszystkich, szacowane na 10 000–15 000 zabitych i zaginionych oraz utratę ok. 80% sprzętu pancernego na Synaju.
• Straty syryjskie – według różnych źródeł od około 1000 do 2500 zabitych.
• Straty jordańskie – około 700 zabitych i blisko 2500 rannych.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA

TaniaKsiazka

Historia Izraela — Anita Shapira

85.16 PLN

Dzieje państwa Izrael od jego powstania po współczesność, z kolejnymi wojnami z sąsiadami w tle.

Kup w TaniaKsiazka →

Kontrowersje i skutki – USS Liberty oraz rezolucja 242

Wojna sześciodniowa pozostawiła po sobie nie tylko nowe granice, lecz także trudne pytania i dalekosiężne następstwa polityczne.

Atak na okręt USS Liberty

8 czerwca 1967 roku izraelskie lotnictwo i kutry torpedowe zaatakowały amerykański okręt rozpoznania radioelektronicznego (SIGINT) USS Liberty, operujący na wodach międzynarodowych Morza Śródziemnego u wybrzeży Synaju. W wyniku ostrzału z działek, zrzutu napalmu i trafienia torpedą zginęło 34 członków amerykańskiej załogi, a 171 zostało rannych. Izrael oświadczył, że wziął okręt za egipską jednostkę transportową (El Quseir) i oficjalnie przeprosił za pomyłkę, wypłacając później odszkodowania.

Oficjalne dochodzenia obu państw (choć w USA budziły one opór części wojskowych) uznały zdarzenie za tragiczny błąd w identyfikacji celu (ang. friendly fire/misidentification). Część weteranów, ocalałych członków załogi i niezależnych badaczy do dziś kwestionuje tę wersję, sugerując, że Izrael celowo zaatakował okręt, by ukryć przygotowania do ofensywy na Wzgórza Golan. Sprawa USS Liberty pozostaje jedną z najbardziej mrocznych kart tej wojny.

Rezolucja 242 i długi cień okupacji

22 listopada 1967 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ jednomyślnie przyjęła rezolucję nr 242. Dokument formułował zasadę „ziemia za pokój” – wzywał Izrael do wycofania sił zbrojnych z terytoriów zajętych w czasie konfliktu, a państwa arabskie do zakończenia stanu wojny i uznania prawa Izraela do istnienia w bezpiecznych granicach. Celowa nieostrość tekstu (brak przedimka określonego przed słowem „terytoria” w angielskiej wersji) sprawiła, że każda ze stron interpretowała go po swojemu.

Skutki wojny okazały się niezwykle trwałe. Okupacja Zachodniego Brzegu, Strefy Gazy i Wzgórz Golan stała się jednym z głównych źródeł asymetrycznych konfliktów na Bliskim Wschodzie. Doświadczenia z 1967 roku ukształtowały też izraelskie myślenie o prewencji i obronie, którego współczesnym wyrazem są operacje odwetowe, jak Gniew Boży, czy technologiczne tarcze, takie jak Żelazna Kopuła. Synaj wrócił do Egiptu po układzie z Camp David (1978), ale status pozostałych ziem wciąż jest punktem zapalnym.

Żółta flota – statki uwięzione na osiem lat

Jednym z najbardziej niezwykłych logistycznych skutków wojny była historia „Żółtej floty”. Gdy Egipt zablokował Kanał Sueski wrakami, gruzem i minami morskimi, w jego najszerszym miejscu – na Wielkim Jeziorze Gorzkim – utknęło piętnaście statków handlowych, w tym dwa polskie drobnicowce Polskich Linii Oceanicznych: MS Bolesław Bierut i MS Djakarta. Uwięzione załogi spędziły tam osiem lat, aż do rozminowania i otwarcia kanału w 1975 roku. Marynarze założyli „Stowarzyszenie Wielkiego Jeziora Gorzkiego”, rozegrali własne „igrzyska olimpijskie” w 1968 roku, a polskie jednostki pełniły funkcję poczty okrętowej. Nazwa flotylli wzięła się od pustynnego piasku, który grubą warstwą osiadał na pokładach unieruchomionych statków.

Polskie echa wojny – od zerwania stosunków po Marzec 1968

Wojna sześciodniowa odbiła się również głośnym echem w PRL. Realizując wytyczne z Moskwy, Polska wraz z resztą państw Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Rumunii) na przełomie 9 i 10 czerwca 1967 roku zerwała stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Kilka dni później, 19 czerwca, Władysław Gomułka w przemówieniu na kongresie związków zawodowych zaatakował polskich Żydów jako „piątą kolumnę”, mówiąc o ludziach „mających dwie dusze i dwie ojczyzny”. To wystąpienie dało zielone światło dla antysemickiej czystki w wojsku (z LWP wyrzucono wielu oficerów żydowskiego pochodzenia) i partii, co w konsekwencji doprowadziło do wydarzeń Marca 1968 roku i przymusowej emigracji tysięcy polskich obywateli.

Wojna sześciodniowa – najczęściej zadawane pytania

Źródła