Gurkhowie – elitarni wojownicy z Nepalu

Gurkhowie od ponad dwóch stuleci budzą podziw i szacunek na całym świecie, stanowiąc synonim niezłomnej odwagi, lojalności oraz wyjątkowego profesjonalizmu wojskowego. Ci legendarni wojownicy, wywodzący się z górzystych rejonów Nepalu , zapisali niezwykłe karty w historii licznych konfliktów zbrojnych, służąc z honorem przede wszystkim w armii brytyjskiej i indyjskiej, a także w Siłach Policyjnych Singapuru. Ich charakterystyczny nóż Kukri , niezachwiana dyscyplina i niezwykłe umiejętności bojowe uczyniły z nich jednych z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych żołnierzy na świecie. Zapraszamy do poznania fascynującej historii, kultury oraz współczesnej roli Gurkhów, których dziedzictwo wciąż kształtuje postrzeganie Nepalu, Wielkiej Brytanii i Indii na arenie międzynarodowej.

Kim są Gurkhowie – pochodzenie i dziedzictwo

Nazwa „Gurkhowie” (ang. Gurkhas lub Gorkha; nepalski: गोर्खाली, Gorkhali) pierwotnie odnosiła się do mieszkańców Królestwa Gorkha, niewielkiego państwa w środkowo-zachodnim Nepalu, które w XVIII wieku (ok. 1767-1768), pod wodzą Prithvi Narayana Shaha, zjednoczyło współczesny Nepal. Nazwa Gorkha pochodzi od VIII-wiecznego hinduskiego wojownika-świętego, Guru Gorakhnatha. Obecnie termin ten jest używany przede wszystkim do określenia nepalskich żołnierzy rekrutowanych do armii brytyjskiej, indyjskiej oraz Sił Policyjnych Singapuru. Gurkhowie nie stanowią jednej grupy etnicznej; rekrutują się przeważnie z tybeto-birmańskich grup etnicznych, takich jak Gurung, Magar, Rai, Limbu i Sunwar, zamieszkujących różne regiony Nepalu. Łączy ich wspólna tradycja wojenna, niezwykła wytrzymałość fizyczna ukształtowana przez życie w trudnych, górskich warunkach oraz głęboko zakorzenione poczucie honoru i lojalności. Brytyjczycy w XIX wieku sklasyfikowali Gurkhów jako tzw. „rasę wojowniczą”, teorię przypisującą pewnym grupom wrodzone cechy bojowe, co miało uzasadniać ich preferencyjną rekrutację, choć współcześnie teoria ta jest krytykowana za podłoże kolonialne.

Ich reputacja jako znakomitych wojowników sięga daleko wstecz, jednak na arenie międzynarodowej zaistnieli podczas wojny anglo-nepalskiej (nazywanej też nepalsko-brytyjską) w latach 1814-1816. To właśnie wtedy Brytyjczycy, pod ogromnym wrażeniem ich waleczności, nieustępliwości i honorowej taktyki , postanowili włączyć ich do swoich sił zbrojnych, co zapoczątkowało trwającą do dziś unikalną relację.

Historia służby Gurkhów – od Nepalu po fronty świata

Historia Gurkhów w służbie wojskowej jest długa i pełna heroicznych czynów. Po raz pierwszy ich umiejętności zostały docenione przez Brytyjczyków podczas wspomnianej wojny anglo-nepalskiej (1814-1816). Mimo że Nepalczycy ostatecznie przegrali wojnę, ich opór i waleczność wywarły tak wielkie wrażenie na oficerach Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, że na mocy Traktatu z Sugauli (podpisanego w 1816 roku, choć rekrutację rozpoczęto już w 1815) zezwolono na rekrutację Gurkhów do jej armii. Był to początek niezwykłej sagi wojskowej.

Od tego czasu żołnierze Gurkha brali udział w niemal każdym większym konflikcie z udziałem Wielkiej Brytanii oraz później Indii. Wykazali się niezwykłą lojalnością podczas powstania sipajów w Indiach (1857-1859), co znacząco wzmocniło ich pozycję w strukturach armii; Batalion Sirmoor (późniejszy 2. Pułk Strzelców Gurkhijskich) wsławił się obroną Domu Hindu Rao. W czasie I wojny światowej ponad 200 000 Gurkhów (źródła podają liczby od ponad 90 000 do ponad 200 000 służących w różnej formie dla Korony Brytyjskiej) walczyło na różnych frontach, od Francji i Flandrii, przez Gallipoli, po Mezopotamię i Palestynę. Wielu z nich zostało odznaczonych za męstwo, w tym prestiżowym Krzyżem Wiktorii (łącznie Gurkhowie zdobyli 13 Krzyży Wiktorii).

II wojna światowa to kolejny rozdział chwały Gurkhów. Służyli w liczbie około 250 000 (niektóre źródła podają ponad 120 000 ), walcząc z niezwykłą zaciekłością w Afryce Północnej, Włoszech (np. Monte Cassino), Grecji, a przede wszystkim w Birmie i Malajach przeciwko Japończykom. Bitwa o Imphal i Kohimę w 1944 roku, gdzie odegrali kluczową rolę w powstrzymaniu japońskiej ofensywy na Indie, jest jednym z najświetniejszych przykładów ich determinacji. Po wojnie, w 1947 roku, na mocy Trójstronnego Porozumienia między Wielką Brytanią, Indiami i Nepalem, pułki Gurkhów zostały podzielone: cztery przeszły do armii brytyjskiej, a sześć do nowo powstałej armii indyjskiej. Gurkhowie uczestniczyli następnie w działaniach podczas malajskiego stanu wyjątkowego (1948-1960), konfrontacji indonezyjsko-malezyjskiej na Borneo (1962-1966), wojny o Falklandy (1982), a także w licznych misjach pokojowych (Sierra Leone, Timor Wschodni, Bośnia, Kosowo) i operacjach w Zatoce Perskiej, Afganistanie i Iraku, niezmiennie potwierdzając swoją reputację elitarnych wojowników.

Poniższa tabela przedstawia chronologię głównych konfliktów z udziałem Gurkhów:

Służba w armii brytyjskiej – Brygada Gurkhów

Służba w armii brytyjskiej jest dla wielu młodych Nepalczyków marzeniem i źródłem dumy. Obecnie główną formacją jest Brygada Gurkhów (Brigade of Gurkhas), która formalnie powstała 1 stycznia 1948 roku po podziale pułków gurkhijskich pomiędzy armię brytyjską i indyjską (po uzyskaniu niepodległości przez Indie). Brygada składa się z różnych jednostek, w tym batalionów Królewskich Strzelców Gurkhijskich (Royal Gurkha Rifles – RGR), a także jednostek inżynieryjnych (Królewscy Inżynierowie Gurkhów – Queen’s Gurkha Engineers – QGE), logistycznych (10. Królewski Pułk Logistyczny Gurkhów Królewskiego Korpusu Logistycznego – 10 Queen’s Own Gurkha Logistic Regiment RLC – QOGLR), łączności (Królewscy Łącznościowcy Gurkhów – Queen’s Gurkha Signals – QGS) oraz orkiestry wojskowej (Band of the Brigade of Gurkhas). W kwietniu 2025 roku zapowiedziano utworzenie nowego Królewskiego Pułku Artylerii Gurkhów, co będzie pierwszym przypadkiem służby Gurkhów w roli artylerzystów w Armii Brytyjskiej. Kwatera Główna Brygady Gurkhów znajduje się w Camberley, Surrey.

Proces rekrutacji – legendarna selekcja

Proces rekrutacji Gurkhów do armii brytyjskiej jest legendarnie trudny i konkurencyjny. Każdego roku tysiące (nawet do 28 000) młodych mężczyzn z górskich wiosek Nepalu ubiega się o zaledwie kilkaset miejsc (około 200-230). Selekcja składa się z kilku faz i obejmuje m.in.:

• Wstępną selekcję (Galla Selection) – prowadzoną w górskich regionach przez byłych Gurkhów.
• Rejestrację i testy regionalne – sprawdzanie dokumentów, testy z języka angielskiego i matematyki, podstawowe badania lekarskie oraz testy fizyczne (np. podciąganie na drążku).
• Selekcję centralną w Pokhara – kilkudniowe, intensywne testy fizyczne, medyczne i umysłowe. Najbardziej znanym elementem jest Doko race – bieg pod stromą górę (np. 4,2 km lub 5,8 km) z ciężkim koszem (doko) wypełnionym piaskiem lub kamieniami (około 25 kg, choć niektóre źródła podają do 37,5 kg) na plecach, który trzeba pokonać w określonym limicie czasowym (np. poniżej 46 minut).

Kandydaci muszą również przejść rygorystyczne testy sprawnościowe (np. biegi, brzuszki), kompleksowe badania medyczne oraz rozmowy kwalifikacyjne. Tylko najlepsi, najsilniejsi i najbardziej zdeterminowani mają szansę zostać żołnierzami Gurkha. Wybrani rekruci przechodzą następnie 9-miesięczne szkolenie w Wielkiej Brytanii, zazwyczaj w Catterick, które obejmuje naukę języka angielskiego, umiejętności wojskowe oraz adaptację kulturową.

Charakterystyka żołnierza Gurkha

Żołnierze Gurkha słyną z niezrównanej odwagi, dyscypliny, lojalności wobec Korony Brytyjskiej (lub odpowiednio Indii czy Singapuru) i swoich towarzyszy broni, a także z niezwykłej odporności fizycznej i psychicznej. Ich umiejętności walki w trudnym terenie, zwłaszcza w dżungli i górach, są legendarne. Są ekspertami w posługiwaniu się swoją tradycyjną bronią, nożem Kukri, ale także doskonale opanowują nowoczesne uzbrojenie i taktyki wojskowe. Ich obecność na polu bitwy często działa demoralizująco na przeciwnika, a dla sojuszników jest gwarancją niezawodności. Słynny cytat feldmarszałka Sama Manekshawa brzmi: „Jeśli człowiek mówi, że nie boi się umierać, albo kłamie, albo jest Gurkhą”.

Kukri – więcej niż nóż

Nieodłącznym symbolem Gurkhów jest nóż Kukri (nep. खुकुरी, khukurī). To charakterystycznie zakrzywione ostrze o długości zazwyczaj 16-18 cali i dużej grubości grzbietu jest czymś znacznie więcej niż tylko bronią. Dla Gurkhów Kukri to narzędzie codziennego użytku, element stroju ceremonialnego, a przede wszystkim symbol ich tożsamości, odwagi, honoru i dziedzictwa. Tradycja głosi, że raz wyciągnięty z pochwy Kukri musi zaznać krwi – jeśli nie wroga, to przynajmniej własnej. Choć jest to bardziej element folkloru i mit, być może wzmacniany propagandowo, niż ścisła reguła, podkreśla powagę, z jaką traktowana jest ta broń.

Nóż Kukri jest niezwykle wszechstronny: służy do walki wręcz, rąbania drewna, przygotowywania jedzenia, polowania, a nawet do celów rytualnych, np. podczas festiwalu Dashain. Każdy żołnierz Gurkha otrzymuje dwa noże kukri: jeden ceremonialny i jeden do użytku polowego. Istnieje wiele wariantów Kukri, różniących się rozmiarem i kształtem w zależności od przeznaczenia i regionu pochodzenia. Charakterystyczne są również dwa małe nożyki (Karda – ostry nóż do precyzyjnych zadań, oraz Chakmak – tępy stalowy pręt do ostrzenia kukri lub krzesania iskier) noszone w tej samej pochwie (Dap).

Kultura, tradycje i wartości Gurkhów

Kultura Gurkhów jest głęboko zakorzeniona w nepalskich tradycjach, ale także wzbogacona o unikalne elementy wynikające z wieloletniej służby wojskowej. Gurkhowie są wieloetniczni, a głównym językiem używanym przez wszystkich jest nepalski (Gorkhali), który służy jako lingua franca; posługują się także swoimi językami etnicznymi (np. Gurung, Magar, Rai, Limbu). Religijnie są przeważnie hinduistami, wielu praktykuje również buddyzm tybetański lub formy synkretyczne, a także animizm i szamanizm.

Poza legendarnym nożem Kukri, ich tożsamość kształtują inne symbole i wartości. Ich słynne motto brzmi: „Kaphar hunu bhanda marnu ramro„, co tłumaczy się jako „Lepiej umrzeć, niż być tchórzem”. Ten kodeks honorowy jest wpajany rekrutom od samego początku i stanowi fundament ich postawy.

Okrzykiem bojowym, który przez lata siał postrach wśród wrogów, jest „Ayo Gorkhali!„, co znaczy „Gurkhowie nadchodzą!”. W niektórych jednostkach, jak 11. Pułk Strzelców Gorkha armii indyjskiej, okrzyk ten jest połączony z wezwaniem „Jai Maa Kali!” (Chwała Bogini Kali!). Główne festiwale obchodzone przez Gurkhów to Dashain (najważniejsze święto, symbolizujące zwycięstwo dobra nad złem, obchodzone z ofiarami zwierzęcymi i rodzinnymi spotkaniami) oraz Tihar (Festiwal Świateł).

Służba wojskowa Gurkhów, zwłaszcza w armii brytyjskiej i indyjskiej, jest dla wielu nepalskich rodzin nie tylko źródłem dumy, ale także istotnym wsparciem materialnym. Pieniądze przesyłane przez żołnierzy do kraju znacząco przyczyniają się do rozwoju lokalnych społeczności i poprawy bytu ich rodzin.

W Nepalu panuje ogromna duma z tradycji i osiągnięć Gurkhów. Są oni postrzegani jako bohaterowie narodowi i ambasadorzy kultury nepalskiej na świecie. Organizacje takie jak Gurkha Welfare Trust odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu opieki medycznej, wsparcia finansowego i godziwych warunków życia dla weteranów Gurkhów i ich rodzin w Nepalu. Wpływ Gurkhów na postrzeganie Nepalu jest nie do przecenienia, a ich dziedzictwo stanowi ważny most łączący kulturę nepalską, brytyjską i indyjską.

Gurkhowie poza armią brytyjską

Chociaż Gurkhowie są najsilniej kojarzeni ze służbą w armii brytyjskiej, ich obecność wojskowa wykracza poza te ramy.

Armia Indyjska

Po uzyskaniu przez Indie niepodległości w 1947 roku, na mocy trójstronnego porozumienia między Wielką Brytanią, Indiami i Nepalem, sześć pułków gurkhijskich (1., 3., 4., 5., 8. i 9.) zostało przeniesionych do nowo powstałej armii indyjskiej. Armia Indyjska później sformowała także 11. Pułk Strzelców Gorkha. Obecnie Pułki Gorkha (Gorkha Regiments – w Indiach używa się pisowni „Gorkha”) stanowią znaczącą i wysoko cenioną część sił zbrojnych Indii, liczącą siedem pułków i wiele batalionów. Przed 2020 rokiem w armii indyjskiej służyło około 32 000 – 35 000 nepalskich Gorkhów.

Jednakże, wprowadzony przez Indie w 2022 roku schemat rekrutacyjny Agnipath, oferujący czteroletnie kontrakty bez gwarancji emerytury dla większości rekrutów, spotkał się ze sprzeciwem Nepalu. Rząd Nepalu uznał, że schemat narusza Porozumienie Trójstronne z 1947 roku i zawiesił rekrutację swoich obywateli do armii indyjskiej, co doprowadziło do niedoborów kadrowych w pułkach Gorkha i napięć w stosunkach dwustronnych.

Inne formacje

Gurkhowie służą również w innych krajach. Kontyngent Gurkhów (Gurkha Contingent) jest elitarną częścią sił policyjnych Singapuru (Singapore Police Force), gdzie pełnią funkcje ochrony kluczowych instalacji, antyterrorystyczne i utrzymania porządku publicznego. Niewielka jednostka Gurkhów stacjonuje także w Brunei, chroniąc sułtana i strategiczne obiekty naftowe.

Siły zbrojne Nepalu

Warto odróżnić Gurkhów służących w armiach zagranicznych od armii Nepalu (oficjalnie Nepalska Armia, nep. नेपाली सेना). Armia Nepalu jest suwerenną siłą zbrojną tego kraju, odpowiedzialną za obronę jego terytorium, udział w misjach pokojowych ONZ oraz pomoc w przypadku klęsk żywiołowych. Choć rekrutuje się ona również z tych samych grup etnicznych co Gurkhowie służący za granicą i dzieli z nimi pewne tradycje wojenne, jej struktura, dowodzenie i cele są całkowicie niezależne. Żołnierze armii Nepalu są obywatelami służącymi swojemu krajowi, podczas gdy Gurkhowie w służbie brytyjskiej, indyjskiej czy singapurskiej są Nepalczykami służącymi pod obcą flagą, na mocy porozumień międzynarodowych i za zgodą rządu Nepalu.

Współczesne wyzwania i przyszłość Gurkhów

W XXI wieku Gurkhowie nadal odgrywają istotną rolę w operacjach wojskowych, głównie w ramach armii brytyjskiej i indyjskiej (choć rekrutacja do tej ostatniej jest obecnie wstrzymana). Ich unikalne umiejętności, odporność i dyscyplina pozostają wysoko cenione, szczególnie w kontekście misji stabilizacyjnych, operacji antyterrorystycznych oraz działań w trudnym terenie. Uczestniczyli w operacjach w Afganistanie i Iraku, a także w misjach pokojowych pod egidą ONZ, gdzie ich profesjonalizm i zdolność do nawiązywania kontaktu z lokalną ludnością są nieocenione.

Jednak współczesność stawia przed Gurkhami także nowe wyzwania. Zmieniające się doktryny wojskowe, redukcje w siłach zbrojnych oraz postęp technologiczny (np. drony, cyberwojna) wpływają na charakter ich służby. Ważną kwestią pozostają prawa weteranów, w tym warunki emerytalne i prawo do osiedlania się w Wielkiej Brytanii po zakończeniu służby, szczególnie dla tych, którzy służyli przed 1997 rokiem. Kampania na Rzecz Sprawiedliwości dla Gurkhów (Gurkha Justice Campaign), wspierana m.in. przez aktorkę Joannę Lumley, doprowadziła do znaczących zmian w prawie brytyjskim, umożliwiając wielu weteranom i ich rodzinom osiedlenie się w Wielkiej Brytanii oraz dążąc do zrównania świadczeń emerytalnych. Mimo postępów, niektóre kwestie, zwłaszcza dotyczące emerytur dla weteranów sprzed 1997 roku, pozostają przedmiotem dyskusji i negocjacji między rządami Wielkiej Brytanii i Nepalu. Kwestią sporną jest również samo Porozumienie Trójstronne z 1947 roku, które zdaniem Nepalu wymaga rewizji lub zastąpienia nowocześniejszymi umowami dwustronnymi.

Mimo tych wyzwań, przyszłość Gurkhów w służbie brytyjskiej wydaje się być zabezpieczona, o czym świadczy m.in. planowane utworzenie nowych jednostek, takich jak pułk artylerii. Ich legenda, oparta na ponad dwustu latach wiernej służby, oraz niezmiennie wysoki poziom rekrutów sprawiają, że pozostają oni cennym aktywem dla sił zbrojnych, które mają zaszczyt ich gościć. Dążenie do integracji bogatej tradycji z nowoczesnymi wymogami pola walki pozwala Gurkhom udowadniać, że ich męstwo i profesjonalizm są wartościami ponadczasowymi.

Gurkhowie – najczęściej zadawane pytania