JAS-39 Gripen, często określany jako Gryf, to jeden z najbardziej zaawansowanych i wszechstronnych myśliwców na świecie, łączący wysoką wydajność z bezprecedensową elastycznością operacyjną. Wyprodukowany przez szwedzką firmę Saab, ten lekki myśliwiec wielozadaniowy jest symbolem nowoczesnych rozwiązań w lotnictwie wojskowym, ewoluując w 2025 roku do roli „cyfrowego wojownika”. Jego nazwa, JAS, to skrót od szwedzkich słów Jakt (myśliwski), Attack (szturmowy) i Spaning (rozpoznawczy), co doskonale oddaje jego uniwersalny charakter. Niniejszy artykuł przybliża jego rozwój, fundamentalne technologie oraz spektakularne sukcesy rynkowe odnotowane pod koniec 2025 roku.
Historia i filozofia projektu – geneza szwedzkiego myśliwca
Program budowy samolotu, który miał zastąpić starzejące się maszyny Saab 35 Draken i Saab 37 Viggen, rozpoczął się na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Szwedzkie siły powietrzne potrzebowały samolotu zdolnego sprostać unikalnym wyzwaniom doktryny obronnej „Bas 90”, zakładającej rozproszenie lotnictwa w razie ataku ZSRR. Fundamentalnym założeniem była zdolność do operowania z drogowych odcinków lotniskowych (DOL) o długości zaledwie 800 metrów i szerokości 16 metrów.
Wymagano również możliwości pełnej obsługi przez personel składający się z jednego technika i pięciu poborowych po minimalnym przeszkoleniu. Czas odtworzenia gotowości bojowej, czyli tankowania i uzbrojenia, określono – według Saaba – na poniżej 15 minut, co czyniło Gripena „partyzantem” wśród myśliwców. Pierwszy prototyp wzniósł się w powietrze w 1988 roku, choć początki programu naznaczone były problemami ze sterowaniem Fly-By-Wire, co doprowadziło do wypadków w 1989 i 1993 roku.
Pierwsze wersje, Gripen A (jednomiejscowy) i B (dwumiejscowy), weszły do służby w szwedzkich siłach powietrznych w 1996 roku. Kolejnym krokiem rozwojowym były warianty C i D, które wprowadziły pełną kompatybilność ze standardami NATO, kolorowe wyświetlacze w kokpicie oraz sondę do tankowania w powietrzu. To właśnie te wersje stały się podstawą pierwszych sukcesów eksportowych Gripena w Czechach czy na Węgrzech.
JAS-39 Gripen E/F – nowa generacja w powietrzu
Najnowszym wcieleniem myśliwca jest Saab JAS-39 Gripen w wersji E (jednomiejscowej) i F (dwumiejscowej), często określany mianem Gripen NG (Next Generation). To nie jest zwykła modernizacja, a gruntownie przeprojektowana konstrukcja o zwiększonej masie startowej do 16 500 kg. Jedną z kluczowych zmian inżynieryjnych było przeniesienie podwozia głównego z kadłuba do skrzydeł, co uwolniło miejsce na zwiększenie wewnętrznych zbiorników paliwa aż o 40%.
Wprowadzone zmiany znacząco zwiększyły jego możliwości bojowe i zasięg operacyjny, eliminując jedną z głównych wad poprzedników. Do najważniejszych ulepszeń należy mocniejszy silnik General Electric F414G, generujący ciąg 98 kN. Saab deklarował zdolność do lotu naddźwiękowego bez dopalacza (supercruise), ale na stronie produktu jej nie podaje – podobne deklaracje mają też Rafale i Eurofighter.
Sercem Gripena E/F jest zaawansowana awionika oparta na architekturze DIMA, która oddziela systemy krytyczne dla lotu od systemów misji. Samolot wyposażono w nowoczesny radar z aktywnym skanowaniem elektronicznym (AESA) typu Raven ES-05. Dzięki montażowi anteny na obrotowej tarczy (swashplate), radar oferuje pole widzenia rzędu +/- 100 stopni, co umożliwia wykonywanie manewrów prostopadłych do celu przy ciągłym jego śledzeniu.
Dane techniczne i najważniejsze systemy
JAS-39 Gripen w wersji E wyróżnia się imponującymi parametrami, które łączą kompaktową budowę z potężnymi możliwościami walki elektronicznej. Jego konstrukcja wykorzystuje układ aerodynamiczny „kaczka” (delta-canard), gdzie przednie usterzenie służy również jako skuteczny hamulec aerodynamiczny.
- Napęd – jeden silnik turbowentylatorowy General Electric F414G o ciągu 98 kN z dopalaniem (wersje C/D używały Volvo RM12).
- Prędkość maksymalna – Saab oficjalnie jej nie podaje; w prasie pojawia się Mach 2 (na dużej wysokości to ok. 2100 km/h).
- System WRE – zintegrowany pakiet walki elektronicznej Arexis wykorzystujący technologię azotku galu (GaN) do zagłuszania wrogich radarów.
- Pułap operacyjny – ponad 16 000 metrów.
- Sensory pasywne – system IRST Skyward-G do wykrywania celów (w tym stealth) na podstawie sygnatury cieplnej.
- Awionika – kokpit z panoramicznym wyświetlaczem dotykowym WAD i celownikiem nahełmowym Targo II.
- Liczba węzłów podwieszeń – 10 punktów do montażu uzbrojenia i dodatkowego wyposażenia.
| Cecha / Wersja | Gripen C/D (Gen 2) | Gripen E/F (Gen 3 / NG) |
|---|---|---|
| Maksymalna masa startowa | 14 000 kg | 16 500 kg |
| Silnik | Volvo RM12 (80.5 kN) | GE F414G (98 kN) |
| Radar | Mechaniczny PS-05/A | AESA Raven ES-05 (Swashplate) |
| System IRST | Brak | Tak (Skyward-G) |
| Koszt godziny lotu | ok. 4 700 USD (Jane's, 2012, studium zlecone przez Saaba) | brak wiarygodnych danych |
Uzbrojenie – wszechstronność na polu walki
Jako samolot wielozadaniowy, Gripen może przenosić szeroki wachlarz uzbrojenia do misji powietrze-powietrze, powietrze-ziemia i zwalczania okrętów. Otwarta architektura systemów pozwala na łatwą integrację nowoczesnej amunicji z różnych krajów. Na stałe uzbrojenie w wersjach jednomiejscowych składa się działko Mauser BK-27 kalibru 27 mm.
Pod skrzydłami i kadłubem Gripen może przenosić między innymi pociski powietrze-powietrze dalekiego zasięgu Meteor. Pocisk ten, wyposażony w silnik strumieniowy ramjet, posiada ogromną „strefę śmierci” (No Escape Zone), co w połączeniu z radarem AESA daje Gripenowi przewagę nad wieloma cięższymi myśliwcami. Arsenał uzupełniają pociski krótkiego zasięgu (IRIS-T, AIM-9), bomby kierowane oraz potężne pociski przeciwokrętowe RBS-15F Mk3/4 i manewrujące pociski Taurus KEPD 350.
Chrzest bojowy i przełom roku 2025
Przez lata Gripen był uważany za maszynę czasu pokoju, jednak sytuacja ta zmieniła się diametralnie 26 lipca 2025 roku. Podczas eskalacji konfliktu granicznego między Tajlandią a Kambodżą, myśliwce Gripen C/D Królewskich Tajskich Sił Powietrznych wykonały precyzyjne uderzenie na cele w rejonie O’Smach. Wykorzystując bomby kierowane GBU-10, zaatakowały pozycje kambodżańskie, co stanowiło pierwsze historyczne użycie uzbrojenia bojowego przez ten typ samolotu i potwierdziło jego skuteczność w realnym konflikcie.
Rok 2025 przyniósł również bezprecedensowe sukcesy eksportowe, przełamując hegemonię amerykańskich konstrukcji. W listopadzie Kolumbia sfinalizowała kontrakt o wartości 3,1 mld EUR na zakup 17 maszyn w wersji E/F, wybierając szwedzką ofertę zamiast francuskich Rafale. Decyzja ta była podyktowana nie tylko niższymi kosztami, ale także ofertą współpracy technologicznej.
Porównanie z konkurencją – dlaczego Gripen jest wyjątkowy?
W porównaniu do innych myśliwców generacji 4.5, takich jak Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale czy F-16 Block 70/72, JAS-39 Gripen wyróżnia się przede wszystkim filozofią projektową. Jego największym atutem jest wyjątkowo korzystny stosunek możliwości bojowych do kosztów zakupu i utrzymania. Gripen C/D uchodzi za jeden z najtańszych w eksploatacji myśliwców w swojej klasie – studium Jane’s z 2012 roku, zamówione przez Saaba, podawało ok. 4 700 USD za godzinę lotu – co czyni go atrakcyjną opcją dla państw z ograniczonym budżetem obronnym.
Chociaż jego udźwig uzbrojenia jest mniejszy niż w przypadku cięższych myśliwców dwusilnikowych, nadrabia to zaawansowaną, sieciocentryczną awioniką i elastycznością operacyjną. W przeciwieństwie do amerykańskiego F-35, Gripen nie polega na fizycznej technologii stealth, lecz na zaawansowanym systemie walki elektronicznej Arexis. Pozwala to na uniknięcie drogiej infrastruktury naziemnej i skomplikowanej logistyki, co jest kluczowe w doktrynie rozproszonego pola walki.
JAS-39 Gripen dla Polski i Ukrainy – historia i nowe perspektywy
Gripen C/D był jednym z trzech finalistów polskiego przetargu na samolot wielozadaniowy – obok F-16C/D Block 52+ i francuskiego Mirage 2000-5 Mk2 (Rafale w przetargu nie startował). 27 grudnia 2002 roku minister obrony Jerzy Szmajdziński ogłosił wybór F-16, a 18 kwietnia 2003 roku Polska podpisała umowę na 48 maszyn za ok. 3,5 mld USD. Według nieoficjalnych informacji Gripen zajął drugie miejsce. W latach 2023–2026 wśród kandydatów na kolejne polskie samoloty wymieniano F-15EX, Eurofightera i F-35A – Gripena nie.
Szwedzkie myśliwce trafiły jednak nad Polskę inną drogą. Od 26 marca do 28 sierpnia 2025 roku sześć Gripenów pełniło dyżur NATO z bazy w Malborku – była to pierwsza szwedzka misja air policing z terytorium innego sojusznika, a 24 kwietnia 2025 roku para Gripenów przechwyciła nad Bałtykiem rosyjski samolot rozpoznawczy Ił-20. Od października 2026 roku Gripeny znów osłaniają polskie niebo, tym razem węzeł logistyczny pod Rzeszowem, przez który płynie pomoc dla Ukrainy. Dla Kijowa szwedzki myśliwiec i jego zdolność do operowania z drogowych odcinków lotniskowych są szczególnie ważne.
Prawdziwym przełomem okazał się list intencyjny podpisany 22 października 2025 roku przez Ukrainę. Kijów wyraził chęć pozyskania od 100 do 150 myśliwców Gripen E w ciągu 10–15 lat. Z niewiążącej zapowiedzi powstał kontrakt: 30 czerwca 2026 roku Ukraina podpisała umowę na 16 Gripenów E o wartości ok. 24,6 mld SEK, z dostawami w latach 2029–2030. Szwecja zapowiedziała też przekazanie do 16 używanych Gripenów C/D od początku 2027 roku, a ukraińscy piloci i technicy już się na nich szkolą. Ukraina potrzebuje myśliwca zdolnego przetrwać w warunkach ciągłego zagrożenia atakiem rakietowym na bazy, a szwedzka doktryna rozproszenia idealnie wpisuje się w te wymagania wojenne.
Użytkownicy i udział w operacjach międzynarodowych
Oprócz Szwecji, która zamówiła 60 egzemplarzy wersji E (w służbie formalnie od 20 października 2025 roku), myśliwce Gripen służą w siłach powietrznych Czech, Węgier, Republiki Południowej Afryki i Tajlandii. Brazylia stała się strategicznym partnerem programu, zamawiając w 2014 roku 36 maszyn E/F i ustanawiając lokalną linię produkcyjną; w czerwcu 2026 roku zapowiedziała zakup kolejnych 20, ale kontraktu jeszcze nie podpisano. W sierpniu 2025 roku Tajlandia zamówiła 4 Gripeny E/F (3 E i 1 F) za ok. 5,3 mld SEK, w listopadzie 2025 roku 17 maszyn zamówiła Kolumbia, a w czerwcu 2026 roku 16 – Ukraina.
Gripeny brały udział w międzynarodowych operacjach, takich jak misja NATO nad Libią w 2011 roku, gdzie pełniły rolę rozpoznawczą. Regularnie uczestniczą też w ćwiczeniach sojuszniczych – w 2006 roku szwedzkie Gripeny po raz pierwszy wzięły udział w ćwiczeniach Cooperative Cope Thunder na Alasce, znanych dziś jako Red Flag-Alaska.
Przyszłość programu Gripen
Saab stale rozwija platformę Gripen, aby zapewnić jej konkurencyjność w nadchodzących dekadach. Prace koncentrują się na dalszym udoskonalaniu oprogramowania oraz integracji sztucznej inteligencji. Od maja 2025 roku Gripen E latał z agentem AI „Centaur” firmy Helsing, który w lotach testowych przejmował sterowanie w symulowanej walce powietrznej poza zasięgiem wzroku i wskazywał pilotowi moment odpalenia pocisku.
Kluczowym kierunkiem rozwoju jest również zdolność do współpracy z systemami bezzałogowymi (Manned-Unmanned Teaming), gdzie Gripen pełniłby rolę lidera dla rojów dronów bojowych. Dzięki modułowej konstrukcji i otwartej architekturze, ten nowoczesny szwedzki myśliwiec jest gotowy na implementację przyszłych technologii, co gwarantuje mu długą żywotność i możliwość adaptacji do zmieniających się zagrożeń aż do lat 60. XXI wieku.
JAS-39 Gripen – najczęściej zadawane pytania
Jakie są główne zalety JAS-39 Gripen w porównaniu do innych myśliwców?
Główne zalety JAS-39 Gripen to wyjątkowo niskie koszty eksploatacji i utrzymania, zaawansowane zdolności sieciocentryczne (fuzja danych, zaawansowane łącza danych), zdolność do startu i lądowania z odcinków dróg o długości 800 m i szerokości 16 m oraz nowoczesna awionika o otwartej architekturze, która ułatwia przyszłe modernizacje.
Jaki jest najnowszy model JAS-39 Gripen?
Najnowszym i najbardziej zaawansowanym modelem jest JAS-39 Gripen E/F (określany też jako Gripen NG). Wersja E to wariant jednomiejscowy, a F dwumiejscowy. Oferują one mocniejszy silnik GE F414G (98 kN), radar AESA na obrotowej tarczy, system IRST oraz zwiększony o 40% zapas paliwa.
Ile myśliwców JAS-39 Gripen posiada obecnie Szwecja?
Szwedzkie Siły Powietrzne użytkują myśliwce Gripen C/D, a od 20 października 2025 roku formalnie także Gripeny E – pierwszą jednostką jest skrzydło F 7 w Såtenäs. Szwecja zamówiła 60 egzemplarzy wersji E, które będą stopniowo zastępować starsze modele.
Jakie kraje używają JAS-39 Gripen?
Oprócz Szwecji, myśliwce JAS-39 Gripen są użytkowane przez siły powietrzne Brazylii, Czech, Węgier, Republiki Południowej Afryki oraz Tajlandii. W listopadzie 2025 roku 17 maszyn E/F zamówiła Kolumbia, a 30 czerwca 2026 roku Ukraina podpisała umowę na 16 Gripenów E z dostawami w latach 2029–2030.
Jakie technologie zastosowano w JAS-39 Gripen?
W najnowszej wersji Gripen E/F zastosowano kluczowe technologie, takie jak radar z aktywnym skanowaniem elektronicznym (AESA) na swashplate, pasywny system wykrywania w podczerwieni (IRST), zaawansowany system walki elektronicznej Arexis oparty na GaN, fuzję danych z wielu sensorów oraz kokpit z panoramicznym wyświetlaczem WAD.
Jakie są koszty eksploatacji JAS-39 Gripen w porównaniu do innych myśliwców?
JAS-39 Gripen słynie z jednych z najniższych kosztów eksploatacji w swojej klasie. Najczęściej cytowane porównanie to studium Jane's z 2012 roku, zamówione przez Saaba: godzina lotu Gripena (C/D) kosztowała ok. 4 700 USD, a F-35A ok. 21 000 USD. To dane sprzed ponad dekady i z badania zleconego przez producenta, ale niski koszt godziny lotu pozostaje jednym z głównych atutów JAS-39 Gripen na globalnym rynku zbrojeniowym.
