Kofeina częściowo ogranicza skutki braku snu u wojskowych. Przegląd siedmiu badań

Analizę oparto na siedmiu randomizowanych, podwójnie zaślepionych badaniach z grupą placebo. Uczestnikami byli wojskowi lub osoby badane w warunkach związanych ze służbą, między innymi żołnierze wojsk specjalnych, komandosi w trakcie szkolenia, personel lotnictwa i żołnierze przeszkoleni w strzelaniu. Badania obejmowały całkowity brak snu, ograniczenie snu oraz długotrwałe czuwanie.

Jak wynika z publikacji dostępnej w Europe PMC, w porównaniu z placebo jednorazowe lub powtarzane podawanie kofeiny poprawiało trzy grupy wyników. Największy i najbardziej spójny efekt dotyczył czujności oraz szybkości reakcji. Wskaźnik SMD, czyli wystandaryzowana różnica między grupą otrzymującą kofeinę a grupą placebo, wyniósł 0,73. Autorzy zaklasyfikowali taki wynik jako efekt umiarkowany. Dla złożonych zadań poznawczych SMD wyniósł 0,54, a dla wykonywania zadań wojskowych 0,45, co odpowiada mniejszym efektom.

W praktyce oznaczało to przede wszystkim szybsze reagowanie i sprawniejsze wykonywanie zadań. Korzyści przy bardziej złożonych czynnościach były mniej jednolite. Przegląd nie wskazuje, że kofeina poprawiała każdy element działania w takim samym stopniu. W zadaniach wymagających precyzji, takich jak strzelanie, poprawa mogła dotyczyć szybkości lub czasu wykonania, ale niekoniecznie celności.

Włączone próby wykorzystywały między innymi kapsułki i gumy do żucia z kofeiną. W poszczególnych badaniach stosowano zarówno pojedyncze dawki, jak i kilka dawek podawanych w trakcie długotrwałego czuwania. Przegląd nie pozwala jednak ustalić jednego schematu odpowiedniego dla każdej sytuacji. Autorzy podkreślają potrzebę dalszych badań nad dawką, porą przyjęcia oraz doborem kofeiny do rodzaju zadania.

Wyniki mają znaczenie przede wszystkim dla doraźnego ograniczania skutków zmęczenia podczas działań, w których brak snu jest trudny do uniknięcia. Nie oznaczają, że kofeina zastępuje sen ani że usuwa wszystkie konsekwencje niewyspania. Więcej informacji o mechanizmie działania i stosowaniu tego środka przed wysiłkiem zawiera materiał Kofeina przedtreningowa – jak działa, ile brać i kiedy przed treningiem.

Autorzy ocenili jakość metodologiczną badań jako ogólnie akceptowalną, ale w większości prób wskazali zastrzeżenia dotyczące wybranych elementów ryzyka błędu. Sześć badań miało pewne wątpliwości już przy ocenie procesu randomizacji, a tylko jedno uznano w tym obszarze za obarczone małym ryzykiem. Oznacza to, że wyniki wspierają doraźne stosowanie kofeiny w celu ograniczania zmęczenia, ale nie uzasadniają traktowania jej jako pełnego rozwiązania problemu niewyspania.