W sierpniu 1941 roku nocnymi konwojami z Aleksandrii do oblężonego Tobruku przypłynęło ponad 4800 polskich żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Przez cztery miesiące bronili libijskiej twierdzy przed wojskami niemieckiego Afrika Korps i oddziałami włoskimi – w okopach wykutych w skale, pod ostrzałem artylerii i nalotami. Niemiecka propaganda nazwała obrońców Tobruku szczurami. Australijczycy, a za nimi Polacy, przyjęli to przezwisko jako tytuł honorowy. W grudniu 1941 roku, po odblokowaniu twierdzy, karpatczycy przełamali front pod Gazalą i wzięli do niewoli ponad 1600 jeńców.
Brygada, która powstała na Bliskim Wschodzie
Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich to jedna z najbardziej niezwykłych polskich jednostek II wojny światowej. Tworzyli ją żołnierze, którzy po klęsce 1939 roku uciekli z kraju przez Rumunię i Węgry, by walczyć dalej.
Homs, 1940
Jesienią 1939 roku Francja tworzyła w Syrii Armię Lewantu. Gen. Władysław Sikorski uzyskał zgodę na sformowanie przy niej polskiej brygady. 12 kwietnia 1940 roku wydał rozkaz o utworzeniu Brygady Strzelców Karpackich, a jej dowódcą został płk dypl. Stanisław Kopański. Bazą był obóz wojskowy w Homs.
Do brygady trafiali głównie ochotnicy w wieku 18–30 lat, ewakuowani z Rumunii i Węgier. Aż co czwarty miał wykształcenie średnie lub wyższe, co ułatwiało szkolenie. Formowanie odbywało się w bardzo trudnych warunkach klimatycznych.
Ucieczka z Syrii do Palestyny
Po kapitulacji Francji w czerwcu 1940 roku dowódca Armii Lewantu gen. Eugène Mittelhauser opowiedział się za rządem Pétaina i zagroził rozbrojeniem polskiej brygady. Kopański nie ustąpił. 30 czerwca 1940 roku brygada, licząca 319 oficerów i 3437 szeregowych, przekroczyła granicę Palestyny i znalazła się pod opieką Brytyjczyków.
W obozie w Latrun otrzymała brytyjskie uzbrojenie, a jesienią 1940 roku przeszła do Egiptu, gdzie budowała umocnienia pod Aleksandrią i pilnowała obozów z dziesiątkami tysięcy włoskich jeńców. Na front nie trafiła, bo Polska formalnie nie była w stanie wojny z Włochami. W styczniu 1941 roku została przeorganizowana według wzorów brytyjskich i otrzymała nazwę Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich.
Tobruk – twierdza na libijskim wybrzeżu
Tobruk to port w Libii, jeden z nielicznych dobrych portów na wybrzeżu między Aleksandrią a Bengazi. Dla Afrika Korps gen. Erwina Rommla był kluczem do zaopatrzenia armii nacierającej na Egipt.
Oblężenie od kwietnia 1941 roku
Od 10 kwietnia 1941 roku twierdza była oblężona przez wojska niemieckie i włoskie. Bronili jej głównie Australijczycy z 9. Dywizji Piechoty, wspierani przez Brytyjczyków i żołnierzy z Indii. Wszystkie próby zdobycia Tobruku zakończyły się niepowodzeniem, a zaopatrzenie docierało nocami morzem, na okrętach Royal Navy.
Skąd się wzięły „Szczury Tobruku”
Niemiecka propaganda radiowa, m.in. prowadzona przez Williama Joyce’a znanego jako Lord Haw-Haw, nazywała obrońców szczurami zamkniętymi w ruinach. Miała to być obelga wobec przeciwnika, którego nie dawało się pokonać. Australijczycy od razu przyjęli przezwisko jako honorowe miano – „The Rats of Tobruk” – a wraz z nimi wszyscy, którzy bronili twierdzy, także Polacy.
Polacy w obronie Tobruku
Od 18 do 27 sierpnia 1941 roku osiem konwojów przewiozło brygadę z Aleksandrii do Tobruku. 22 sierpnia karpacki pułk artylerii oddał pierwsze strzały do wroga. 30 sierpnia w twierdzy było 288 oficerów i 4551 szeregowych brygady.
Odcinek południowy i Medauar
Na początku września Polacy zluzowali Australijczyków na liczącym 20 kilometrów odcinku południowym. Na początku października przeszli na najtrudniejszy odcinek – zachodni, w rejonie zajętego przez wroga wzgórza Medauar, gdzie linie obu stron leżały najbliżej siebie. Na prawo od nich walczył czechosłowacki batalion piechoty, a odcinek nadmorski obsadzał batalion australijski podległy polskiemu dowódcy.
Życie w twierdzy wyglądało tak:
- walki pozycyjne – okopy i stanowiska wykute w skale, ciągły ostrzał włoskiej i niemieckiej artylerii,
- naloty – bombardowania pozycji i portu przez lotnictwo niemieckie i włoskie,
- nocne patrole – najbardziej intensywne walki toczyły się po zmroku, na przedpolu,
- upał, pył i niedobór wody – woda była racjonowana, a z czasem narastała liczba zachorowań.
Poniższa tabela zbiera najważniejsze etapy szlaku bojowego brygady.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 12.04.1940 | rozkaz o utworzeniu Brygady Strzelców Karpackich w Syrii |
| 30.06.1940 | przejście z Syrii do brytyjskiej Palestyny |
| 18–27.08.1941 | przerzucenie brygady konwojami do oblężonego Tobruku |
| październik 1941 | obrona najtrudniejszego odcinka zachodniego pod Medauarem |
| 9–10.12.1941 | po odblokowaniu twierdzy – zdobycie wzgórza Medauar |
| 15–17.12.1941 | przełamanie frontu pod Gazalą, ponad 1600 jeńców |
| 3.05.1942 | połączenie z żołnierzami z ZSRR – powstaje 3. Dywizja Strzelców Karpackich |
Odblokowanie twierdzy
W listopadzie 1941 roku brytyjska 8. Armia rozpoczęła ofensywę, by odblokować Tobruk. Polska artyleria i dywizjon przeciwpancerny wspierały wypad z twierdzy, a piechota prowadziła działania pozorujące. 6–8 grudnia twierdza została odblokowana. 9 grudnia polskie bataliony opanowały Medauar, a ułani karpaccy ruszyli w pościg.
Gazala i dalsze walki
Po odblokowaniu Tobruku brygada, już bez pułku ułanów, weszła w skład brytyjskiego XIII Korpusu i ruszyła na zachód za cofającymi się wojskami włosko-niemieckimi.
Przełamanie pod Gazalą
15 grudnia 1941 roku pod Gazalą Polacy uderzyli na pozycje włoskiej dywizji „Pavia” na skarpie Carmuset-er-Regem. Po dwóch dniach walk zdobyli wzgórza 187 i 183, a gdy Włosi zaczęli się wycofywać, 2. Batalion ruszył w pościg i wziął do niewoli cały batalion bersalierów. Brygada przełamała front włosko-niemiecki i umożliwiła brytyjskiej 8. Armii wyparcie przeciwnika z Cyrenajki. Polacy stracili 23 zabitych i 94 rannych, a wzięli do niewoli 59 oficerów i 1634 szeregowych.
Bardia, Cyrenajka i powrót
Karpacki pułk artylerii wspierał na przełomie 1941 i 1942 roku Południowoafrykańczyków przy zdobyciu Bardii, wystrzeliwując 15 tysięcy pocisków. Brygada pełniła służbę okupacyjną w Cyrenajce, a w lutym 1942 roku broniła pozycji pod Gazalą. 17 marca 1942 roku została wycofana z frontu.
Bilans walk w Afryce: w walkach na pustyni i w Tobruku poległo 9 oficerów i 147 szeregowych brygady, rannych zostało 43 oficerów i 424 szeregowych. Order Virtuti Militari otrzymało 34 żołnierzy, a Krzyż Walecznych – 783. Po wojnie w Australii powstało stowarzyszenie weteranów Rats of Tobruk Association, do którego należeli także Polacy.
Od brygady do dywizji
Wiosną 1942 roku do Palestyny zaczęli przybywać polscy żołnierze ewakuowani z ZSRR z armią gen. Władysława Andersa. 3 maja 1942 roku brygadę połączono z nimi i utworzono 3. Dywizję Strzelców Karpackich.
Monte Cassino
Dywizja weszła w skład 2. Korpusu Polskiego i w maju 1944 roku walczyła w bitwie o Monte Cassino. Wielu jej żołnierzy miało za sobą Tobruk – dla nich Włochy były kolejnym etapem drogi, która zaczęła się w syryjskim Homs. Gen. Stanisław Kopański, były dowódca brygady, w 1943 roku został szefem Sztabu Naczelnego Wodza.
Pamięć o obrońcach
Po żołnierzach z Tobruku zostały pieśni, wspomnienia i przyjaźń z Australijczykami, pielęgnowana przez dziesięciolecia. Historię obrońców i genezę ich przydomka opowiada obszerny materiał Kanału Zero.
Szczury Tobruku to jeden z nielicznych przypadków w historii wojen, gdy obelga przeciwnika stała się dumnym przydomkiem. Karpatczycy nosili go do końca życia – tak jak Australijczycy, z którymi dzielili okopy pod Medauarem.
Szczury Tobruku – najczęściej zadawane pytania
Dlaczego obrońców Tobruku nazywano szczurami?
Tak nazywała ich niemiecka propaganda, m.in. audycje Williama Joyce’a, znanego jako Lord Haw-Haw, określając oblężonych mianem „szczurów zamkniętych w ruinach”. Miała to być obelga, ale Australijczycy przyjęli przezwisko jako honorowe miano, a wraz z nimi wszyscy obrońcy twierdzy, w tym Polacy z Brygady Karpackiej.
Ilu Polaków walczyło w Tobruku?
30 sierpnia 1941 roku w twierdzy znajdowało się 288 oficerów i 4551 szeregowych Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Brygada przypłynęła do Tobruku ośmioma konwojami z Aleksandrii w dniach 18–27 sierpnia 1941 roku.
Kto dowodził Brygadą Karpacką?
Płk dypl., a od maja 1940 roku gen. bryg. Stanisław Kopański. Dowodził brygadą od jej utworzenia w Syrii w 1940 roku, przez przejście do Palestyny i walki w Tobruku oraz pod Gazalą, aż do przekształcenia w 3. Dywizję Strzelców Karpackich w 1942 roku.
Jakie straty poniosła Brygada Karpacka w Afryce?
W walkach na pustyni i w Tobruku poległo 9 oficerów i 147 szeregowych, a rannych zostało 43 oficerów i 424 szeregowych. Tylko podczas przełamania frontu pod Gazalą w grudniu 1941 roku brygada straciła 23 zabitych i 94 rannych, biorąc do niewoli ponad 1600 jeńców.
Co stało się z Brygadą Karpacką po Tobruku?
W maju 1942 roku w Palestynie połączono ją z żołnierzami armii gen. Andersa ewakuowanymi z ZSRR i utworzono 3. Dywizję Strzelców Karpackich. Dywizja weszła w skład 2. Korpusu Polskiego i w 1944 roku walczyła m.in. pod Monte Cassino.
