Powstanie Warszawskie – 63 dni walki o stolicę i jej dramatyczny finał

Powstanie Warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00 i trwało 63 dni – do kapitulacji podpisanej 2 października. Był to największy zryw zbrojny podziemia w okupowanej Europie, w którym Armia Krajowa próbowała wyzwolić stolicę własnymi siłami, zanim wkroczą do niej wojska sowieckie. Powstańcy walczyli o wolne miasto i o polityczną podmiotowość odradzającego się państwa. Zapłacili za to cenę, jakiej nie zapłaciło żadne inne miasto biorące udział w ruchu oporu – śmierć około 16–18 tysięcy żołnierzy, zagładę do 180 tysięcy cywilów i planowe zburzenie Warszawy. Ten tekst przedstawia genezę decyzji, przebieg walk dzielnica po dzielnicy oraz przyczyny, dla których pomoc z zewnątrz nigdy nie nadeszła.

Geneza powstania i decyzja o rozpoczęciu walki

Zryw w stolicy nie był spontanicznym buntem, lecz elementem szerszego planu wojskowo-politycznego. Latem 1944 roku front wschodni zbliżał się do Wisły, a Armia Czerwona po potężnej ofensywie (operacja „Bagration”) rozbiła niemiecką Grupę Armii „Środek” i parła na zachód. Dla polskiego podziemia oznaczało to, że rozstrzygnięcie losów stolicy jest kwestią dni.

Akcja „Burza” i kontekst strategiczny

Ramy taktyczne powstania wyznaczała akcja „Burza” – plan Armii Krajowej zakładający uderzenie na wycofujące się siły niemieckie tuż przed nadejściem Sowietów. Celem było powitanie Armii Czerwonej w roli legalnego gospodarza i prawowitej władzy. Doświadczenia z Wołynia, Lwowa i Wilna były jednak gorzkie – po wspólnych walkach wkraczające oddziały sowieckie rozbrajały akowców, a dowódców aresztowało NKWD.

Włączenie Warszawy do operacji długo budziło poważne wątpliwości w łonie samego dowództwa. Miasto było gęsto zaludnione, a walki miejskie groziły masakrą ludności cywilnej. Ostatecznie przeważyły argumenty polityczne – bierność w chwili, gdy Sowieci stali u bram, mogła oznaczać oddanie stolicy bez jednego wystrzału i zaprzepaszczenie prawa do decydowania o losach kraju po wojnie.

Dowództwo i rozkaz do walki

Decyzję o podjęciu walki podjęło kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego. Rozkaz wydał generał Tadeusz Bór-Komorowski, Komendant Główny Armii Krajowej, w porozumieniu z Delegatem Rządu na Kraj Janem Stanisławem Jankowskim. Bezpośrednim dowódcą sił w mieście był generał Antoni Chruściel „Monter”, komendant Okręgu Warszawskiego AK.

Bezpośrednim impulsem do wydania rozkazu stały się meldunki o sowieckiej broni pancernej na przedpolach Pragi oraz niemieckie wezwanie stu tysięcy warszawiaków do budowy umocnień i rowów przeciwczołgowych. Dowództwo uznało, że dłuższe zwlekanie grozi dekonspiracją struktur i całkowitą utratą inicjatywy operacyjnej. Wyznaczono godzinę „W” – 1 sierpnia, godzina 17:00.

FIG_01 // VISUAL_REF

Godzina „W” i pierwsze dni sierpnia 1944

Wybór popołudniowej pory ataku stanowił kompromis taktyczny – pozwalał na skryte przemieszczenie i koncentrację oddziałów w tłumie wracających z pracy warszawiaków, ale odbierał atut zaskoczenia, jaki dawałoby uderzenie pod osłoną nocy. Walka ruszyła jednocześnie w wielu punktach miasta, gdy tysiące żołnierzy podziemia wyszły z konspiracji.

Bilans pierwszych godzin walk był połowiczny. Powstańcy opanowali znaczną część Śródmieścia, Woli, Starego Miasta, Żoliborza i Mokotowa, zajmując m.in. gmach Poczty Głównej czy najwyższy budynek w mieście – Prudential. Nie udało się jednak zająć kluczowych węzłów komunikacyjnych i obiektów strategicznych – mostów na Wiśle, lotniska na Okęciu, dworców, silnie ufortyfikowanej dzielnicy policyjnej w rejonie alei Szucha czy Cytadeli (potężny gmach PAST-y zdobyto dopiero 20 sierpnia). Miasto zostało podzielone na izolowane rejony oporu, między którymi łączność była utrudniona od pierwszych dni.

Dysproporcja sił i dotkliwy niedobór broni

Do walki przystąpiło około 40–50 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej, ale ich największą bolączką było uzbrojenie. W chwili wybuchu broń palną posiadało zaledwie kilkanaście procent stanu osobowego (ok. 3,5–5 tysięcy żołnierzy) – reszta czekała na zdobycz albo na zrzuty. Powstańcy dysponowali niewielką liczbą pistoletów maszynowych, karabinów i granatów, które musiały stawić czoła w pełni zmotoryzowanemu garnizonowi wroga, dysponującemu wsparciem broni pancernej, ciężkiej artylerii i lotnictwa.

Ta gigantyczna dysproporcja sprzętowa określiła charakter walk na kolejne tygodnie. Powstańcy nadrabiali braki materiałowe determinacją, znajomością terenu i improwizacją inżynieryjną.

• Stan osobowy AK – od 40 do 50 tysięcy powstańców w różnych fazach walki, w tym oddziały kobiece i harcerskie ze Szarych Szeregów.
• Produkcja konspiracyjna – pistolety maszynowe „Błyskawica”, granaty („sidolówki”, „filipinki”) i miotacze ognia wytwarzane w podziemnych rusznikarniach. Zbudowano nawet własny samochód pancerny „Kubuś”.
• Siły niemieckie (Korpsgruppe von dem Bach) – regularne jednostki Wehrmachtu i SS wsparte ciężkim sprzętem niszczycielskim: bombowcami nurkującymi Ju 87 Stuka, samobieżnymi minami gąsienicowymi „Goliath” oraz najcięższymi moździerzami oblężniczymi typu Karl-Gerät kalibru 600 mm.
• Wsparcie dowódcze – w walkach uczestniczyli Cichociemni, obsadzając stanowiska sztabowe i część powstańczych radiostacji.

Przebieg walk w dzielnicach Warszawy

Powstanie nie było jedną ciągłą bitwą, lecz mozaiką odrębnych zmagań taktycznych toczonych w różnych rejonach miasta. Niemcy szybko opanowali początkowy chaos i skierowali do Warszawy oddziały uderzeniowe mające bezwzględnie stłumić powstanie, w tym jednostki karne i kolaboracyjne, znane z bestialstwa wobec cywilów.

Wola i Ochota – masowa zbrodnia na ludności

Najkrwawszy rozdział powstania rozegrał się na Woli i Ochocie. W dniach 5–7 sierpnia 1944 roku, wykonując rozkaz Adolfa Hitlera o zniszczeniu Warszawy i wybiciu jej mieszkańców, niemieckie oddziały uderzeniowe – przede wszystkim karna SS-Sturmbrigade Oskara Dirlewangera (Wola) oraz kolaboracyjna brygada RONA pod dowództwem Bronisława Kamińskiego (Ochota) – przystąpiły do masowej eksterminacji ludności cywilnej. Rozstrzeliwano całe kwartały mieszkańców niezależnie od płci i wieku, a ciała palono.

Rzeź Woli była największą jednorazową masakrą ludności cywilnej w okupowanej Europie – w ciągu kilku dni zamordowano od 40 do 60 tysięcy bezbronnych warszawiaków. Terror miał złamać wolę oporu, lecz odniósł skutek odwrotny – powstańcy, świadomi, że poddanie się oznacza śmierć, bronili kolejnych barykad ze zdwojoną zaciekłością.

W cieniu tej hekatomby rozegrał się jednak jeden z najbardziej spektakularnych sukcesów taktycznych podziemia. 5 sierpnia 1944 roku żołnierze harcerskiego batalionu „Zośka”, wykorzystując w natarciu zdobyczny czołg średni PzKpfw V Panther („Magda”), przełamali obronę obozu koncentracyjnego Gęsiówka (KL Warschau) i uwolnili niemal 350 żydowskich więźniów. Wielu z nich natychmiast zasiliło szeregi powstańcze.

Stare Miasto i ewakuacja kanałami

Od połowy sierpnia głównym ogniskiem walk stało się Stare Miasto, bronione przez zgrupowania powstańcze pod ciągłym ostrzałem artylerii i bombardowaniami lotniczymi. Zabytkowa zabudowa zamieniała się w gruzowisko, a obrońcy i cywile chronili się w piwnicach. To właśnie na Starówce, 13 sierpnia, doszło do jednej z najkrwawszych tragedii powstania. Na ulicy Kilińskiego eksplodował zdobyty przez powstańców niemiecki ciężki nosiciel ładunków wybuchowych (Borgward IV). W wyniku wybuchu 500-kilogramowego ładunku, spowodowanego nieznajomością mechanizmu zwalniającego pojazdu, w otaczającym go tłumie zginęło ponad 300 osób – żołnierzy i cywilów.

Gdy utrzymanie zrujnowanej Starówki stało się z militarnego punktu widzenia niemożliwe, jedyną drogą odwrotu pozostały kanały. Podziemna sieć burzowa zamieniła się w arterie komunikacyjne między odciętymi dzielnicami – przemieszczano nimi wojsko, rannych i meldunki. Marsz w ciemności, brudzie i ciasnocie stał się jednym z najbardziej dramatycznych doświadczeń zrywu. Na przełomie sierpnia i września kanałami ewakuowano ze Starego Miasta do Śródmieścia i na Żoliborz blisko 5 tysięcy ludzi.

Śródmieście, Mokotów i Żoliborz

Po upadku Starówki ciężar walk przeniósł się na Śródmieście – główny bastion powstania aż do końca. To tu mieściły się dowództwo, prasa podziemna i radiostacje utrzymujące łączność z Londynem. We wrześniu Niemcy systematycznie likwidowali kolejne izolowane rejony oporu – 27 września skapitulował Mokotów, a 30 września Żoliborz.

Każda z dzielnic broniła się w okrążeniu, bez możliwości wzajemnego wsparcia ogniowego. Kurczące się zapasy amunicji, żywności i wody, a także gwałtownie rosnąca liczba rannych sprawiały, że kontynuowanie walk stawało się z każdym dniem trudniejsze.

Pomoc, która nie nadeszła

Tragizm powstania polegał na tym, że walczące miasto zostało w praktyce osamotnione. Zarówno logistyczna pomoc aliantów zachodnich, jak i wsparcie stojącej po drugiej stronie Wisły Armii Czerwonej okazały się dalece niewystarczające.

Zrzuty aliantów i blokada Stalina

Wsparcie lotnicze organizowano głównie z południowych Włoch, z lotnisk w rejonie Brindisi. Loty z zaopatrzeniem nad Warszawę wykonywały między innymi polska 1586 Eskadra Specjalnego Przeznaczenia oraz załogi brytyjskie i południowoafrykańskie. Trasa w obie strony liczyła setki kilometrów nad terytorium nasyconym niemiecką obroną przeciwlotniczą, a straty w załogach i maszynach były niezwykle dotkliwe.

Kluczową przeszkodą blokującą zmasowaną pomoc była postawa Józefa Stalina. Radzieckie dowództwo długo nie zgadzało się na lądowanie alianckich bombowców w ramach tzw. lotów wahadłowych na lotniskach zajętych przez ZSRR. Dopiero 18 września 1944 roku odbył się jeden potężny zrzut amerykański (operacja Frantic 7), jednak zrzucane z dużej wysokości zasobniki w większości zniosło na tereny opanowane już przez Niemców. Podobne akcje wywiadowcze i łącznikowe AK, jak wcześniejsza operacja Most, udowadniały wysoką skuteczność polskiego podziemia we współdziałaniu z aliantami – w przypadku Warszawy zawiodła jednak wielka polityka.

Bierność Armii Czerwonej i desant na Czerniaków

Przez większość powstania potężne zgrupowania sowieckie stały bezczynnie na praskim brzegu Wisły. Ofensywa, która w lipcu 1944 roku dotarła pod Warszawę, zatrzymała się w decydującym momencie. Historycy wojskowości do dziś analizują, na ile zatrzymanie frontu było podyktowane koniecznością uzupełnienia strat i wydłużonymi liniami zaopatrzeniowymi, a na ile cyniczną decyzją Stalina, dla którego wykrwawienie powstania oznaczało fizyczną likwidację antykomunistycznego podziemia.

We wrześniu żołnierze 1 Armii Wojska Polskiego pod dowództwem generała Zygmunta Berlinga podjęli próbę forsowania Wisły i utworzyli przyczółek na Czerniakowie. Nocny desant, przeprowadzony bez odpowiedniego wsparcia artyleryjskiego i osłony dymnej, poniósł katastrofalne straty i nie zdołał trwale połączyć się z powstańcami. Przyczółek czerniakowski został ostatecznie zlikwidowany przez Niemców, a jego obrońcy w większości polegli lub trafili do niewoli.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA

TaniaKsiazka

Chcieliśmy być wolni. Powstanie warszawskie 1944

63.95 PLN

Kompendium o 63 dniach walki — przebieg powstania, rzeź Woli, kapitulacja i cena, jaką zapłaciło miasto.

Kup w TaniaKsiazka →

Kapitulacja i zagłada Warszawy

Na przełomie września i października sytuacja taktyczna walczących była beznadziejna. Zapasy amunicji wyczerpały się całkowicie, dzielnice padały jedna po drugiej, a wśród ludności cywilnej szerzył się głód i epidemie. Dalszy opór groził już tylko bezcelową rzezią ocalałych.

Akt kapitulacji podpisano 2 października 1944 roku w podwarszawskim Ożarowie, w kwaterze Ericha von dem Bacha-Zelewskiego. W imieniu dowództwa Armii Krajowej dokument asygnowali pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki „Jarecki” i podpułkownik Zygmunt Dobrowolski „Zyndram”. Niemcy, respektując siłę i długotrwałość oporu, zgodzili się przyznać powstańcom prawa kombatanckie – żołnierze AK trafiali do niewoli jako jeńcy wojenni, a nie jako partyzanci przeznaczeni do natychmiastowej egzekucji.

Poniższa tabela zestawia najważniejsze dane taktyczne i straty, które składają się na bilans 63 dni walki.

Po kapitulacji nastąpił ostatni akt dramatu. Los, jaki spotkał miasto i jego mieszkańców, był bezprecedensowy w historii nowożytnej Europy.

• Wypędzenie ludności – z Warszawy usunięto pozostałą ludność cywilną; ponad pół miliona osób przeszło przez obóz przejściowy Dulag 121 w Pruszkowie.
• Wywózki – dziesiątki tysięcy mieszkańców skierowano na roboty przymusowe do Rzeszy lub wywieziono do obozów koncentracyjnych.
• Planowe niszczenie miasta – specjalne niemieckie oddziały inżynieryjne (Vernichtungskommando) metodycznie paliły i wysadzały opustoszałą Warszawę dom po domu, niszcząc zabytki, archiwa, fabryki i infrastrukturę podziemną.
• Morze gruzów – gdy w styczniu 1945 roku do wymarłego miasta wkroczyły wojska sowieckie i 1 Armia WP, lewobrzeżna Warszawa była w ponad 80% zrównana z ziemią.

Pamięć o powstaniu, podobnie jak o akcji pod Arsenałem czy o walczącym równolegle na Zachodzie 2 Korpusie spod Monte Cassino, pozostaje jednym z filarów polskiej tożsamości niepodległościowej. Ocena militarnej celowości i szans powodzenia zrywu wciąż wywołuje gorące spory wśród historyków i wojskowych, jednak ofiara pokolenia, które stanęło do nierównej walki o wolną stolicę, na trwałe wpisała się w narodową pamięć.

Powstanie Warszawskie – najczęściej zadawane pytania

Źródła