Jak podkreślają jego biografowie, nie przegrał żadnej bitwy, którą dowodził. We wrześniu 1939 roku jego zmotoryzowana 10 Brygada Kawalerii opóźniała niemiecki korpus pancerny od Jordanowa po Lwów, w sierpniu 1944 roku jego 1 Dywizja Pancerna zamknęła kocioł pod Falaise, a w październiku wyzwoliła holenderską Bredę bez strat wśród cywilów. Gen. Stanisław Maczek, twórca polskiej broni pancernej, po wojnie został pozbawiony obywatelstwa przez komunistyczne władze i pracował jako barman w edynburskich hotelach. Zmarł w 1994 roku, w wieku 102 lat, i spoczął wśród swoich żołnierzy w Bredzie.
Kim był Stanisław Maczek
Maczek był oficerem, który na długo przed II wojną światową zrozumiał, że przyszłość należy do szybkich, zmotoryzowanych związków taktycznych. Tę wiedzę wyniósł z doświadczeń I wojny światowej i wojny polsko-ukraińskiej.
Szczerzec, Lwów i front włoski
Urodził się 31 marca 1892 roku w Szczercu pod Lwowem. Rodzina ojca miała chorwackie korzenie – jego kuzynem był Vladko Maček, wieloletni przywódca Chorwackiej Partii Chłopskiej. Maczek miał brata bliźniaka Franciszka i dwóch młodszych braci – wszyscy trzej zginęli w I wojnie światowej.
W 1914 roku trafił do armii austro-węgierskiej. Walczył na froncie włoskim w jednostkach strzelców alpejskich, nad Isonzo i w Alpach, dosłużył się stopnia porucznika i w lutym 1918 roku został ranny. Po zawieszeniu broni zdezerterował i 14 listopada 1918 roku wstąpił w Krośnie do odradzającego się Wojska Polskiego.
„Lotna kompania szturmowa”
W wojnie polsko-ukraińskiej wyróżnił się w walkach o Ustrzyki Dolne i Chyrów. Wiosną 1919 roku stworzył „lotną kompanię szturmową” – oddział z dużą siłą ognia, przewożony na wozach parokonnych. Jego kompania niemal samodzielnie zdobyła Drohobycz, Borysław i Stanisławów, a Józef Piłsudski awansował Maczka na kapitana na polu walki. W wojnie polsko-bolszewickiej dowodził batalionem szturmowym, który pod Warężem przełamał front sowieckiej dywizji.
Po wojnie ukończył Wyższą Szkołę Wojenną, pracował w wywiadzie wojskowym we Lwowie i dowodził 81 Pułkiem Strzelców Grodzieńskich. W październiku 1938 roku objął dowództwo 10 Brygady Kawalerii – pierwszej wielkiej jednostki pancerno-motorowej Wojska Polskiego.
Czarna Brygada we wrześniu 1939 roku
10 Brygadę Kawalerii nazywano Czarną Brygadą – od czarnych skórzanych kurtek, które nosili jej żołnierze. We wrześniu 1939 roku była jedną z niewielu polskich jednostek, które mogły dotrzymać tempa niemieckim związkom pancernym.
Od Jordanowa do Lwowa
Brygada walczyła w składzie Armii „Kraków”, a potem Armii „Karpaty”, prowadząc działania opóźniające. Zadała niemieckiemu XXII Korpusowi Pancernemu ciężkie straty pod Jordanowem, Nowym Wiśniczem, Rzeszowem i Łańcutem. Od 15 września broniła Lwowa.
17 września, po agresji ZSRR, na rozkaz Naczelnego Wodza przerwała walkę. 19 września rano, przed nadciągającymi oddziałami Armii Czerwonej, Maczek przekroczył z brygadą granicę węgierską na Przełęczy Tatarskiej. Wynegocjował, by żołnierze mogli dotrzeć w głąb Węgier własnymi pojazdami, a potem – bez rozgłosu – przedostawać się do Francji.
Awans i Virtuti Militari
15 listopada 1939 roku Maczek został awansowany na generała brygady. Za kampanię wrześniową otrzymał Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari. We Francji dowodził tworzoną od podstaw brygadą pancerną, ale z powodu trudności stawianych przez francuskie władze do maja 1940 roku udało się sformować tylko jej część.
1 Dywizja Pancerna
Po upadku Francji Maczek trafił do Wielkiej Brytanii. W Szkocji z 10 Brygady Kawalerii Pancernej powstała w lutym 1942 roku 1 Dywizja Pancerna z dowództwem w Edynburgu. Maczek przeprowadził jej reorganizację według standardów brytyjskich dywizji pancernych.
Normandia
1 sierpnia 1944 roku dywizja wylądowała w Normandii, w pobliżu Caen, w ramach operacji Overlord. Weszła w skład 2 Korpusu Kanadyjskiego. 8 sierpnia ruszyła do natarcia wzdłuż szosy Caen–Falaise, na czołgach M4 Sherman i Cromwell.
Poniższa tabela zbiera najważniejsze etapy szlaku bojowego dywizji.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 01.08.1944 | lądowanie w Normandii, w rejonie Caen |
| 08.08.1944 | natarcie wzdłuż szosy Caen–Falaise |
| 19–21.08.1944 | obrona wzgórza 262 (Mont Ormel, „Maczuga”) i zamknięcie kotła Falaise |
| wrzesień 1944 | wyzwolenie m.in. Ypres, Gandawy i Passchendaele w Belgii |
| 29.10.1944 | wyzwolenie Bredy bez strat wśród ludności cywilnej |
| maj 1945 | zakończenie wojny w rejonie Wilhelmshaven |
Mont Ormel – „Maczuga” zamyka kocioł
W sierpniu 1944 roku alianci otoczyli pod Falaise niemiecką 7 Armię i 5 Armię Pancerną. Dywizja Maczka opanowała wzgórze 262 pod Mont Ormel – na mapach jego kształt przypominał maczugę, stąd polska nazwa. Przez kilka dni Polacy odpierali ataki niemieckich oddziałów próbujących wyrwać się z okrążenia od środka i nacierających z zewnątrz, by im pomóc.
Obrona Maczugi uniemożliwiła dużej grupie żołnierzy 7 Armii wydostanie się z kotła i przesądziła o jednym z największych zwycięstw aliantów w Normandii. Polacy walczyli w odcięciu od sił głównych, z kończącą się amunicją, dopóki nie dotarły do nich oddziały kanadyjskie.
Breda i Wilhelmshaven
Po Normandii dywizja ruszyła na północ, przez Belgię do Holandii. Walczyła w ciągłym kontakcie z Wehrmachtem, wyzwalając kolejne miasta.
Wyzwolenie Bredy bez strat wśród cywilów
Najważniejszym sukcesem tej fazy było wyzwolenie Bredy. Maczek wykonał manewr oskrzydlający, który pozwolił zdobyć miasto bez walk ulicznych i ostrzału – bez strat wśród ludności cywilnej. Mieszkańcy Bredy nigdy tego nie zapomnieli: w 1964 roku nazwali ulicę jego imieniem, a na wniosek ponad 40 tysięcy z nich generał otrzymał honorowe obywatelstwo Holandii.
Maczków w Niemczech
Wiosną 1945 roku dywizja wkroczyła do Niemiec i zakończyła wojnę w rejonie Wilhelmshaven. W maju 1945 roku w miasteczku Haren w Dolnej Saksonii, zdobytym wcześniej przez dywizję, Polacy za zgodą marszałka Montgomery’ego utworzyli osiedle dla polskich byłych jeńców i robotników przymusowych. Mieszkało w nim ok. 5000 Polaków, w tym 1728 uczestniczek Powstania Warszawskiego uwolnionych z obozu w Oberlangen. Miasteczko nazywało się początkowo Lwów, a potem – Maczków. Ostatni Polacy opuścili je we wrześniu 1948 roku.
Generał, który nie przegrał bitwy: Maczek dowodził w trzech wojnach – polsko-ukraińskiej, polsko-bolszewickiej i II wojnie światowej – i według jego biografów nie przegrał żadnej bitwy, w której dowodził. W 1939 roku wycofał się na Węgry na rozkaz Naczelnego Wodza, z jednostką, która wciąż była zdolna do walki.
Barman z Edynburga
1 czerwca 1945 roku Maczek został generałem dywizji. Po wojnie dowodził polskimi jednostkami w Wielkiej Brytanii aż do ich demobilizacji. Do kraju nie wrócił.
Odebrane obywatelstwo
26 września 1946 roku komunistyczny Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej pozbawił go obywatelstwa polskiego – razem z gen. Władysławem Andersem, gen. Stanisławem Sosabowskim i łącznie 76 oficerami. Pretekstem był udział w tworzeniu Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia – PKPiR był formacją podporządkowaną armii brytyjskiej.
Nie miał prawa do brytyjskiej emerytury wojskowej. Pracował jako robotnik, sprzedawca w sklepie prowadzonym przez byłego żołnierza swojej dywizji, barman w edynburskich hotelach, a w latach 1957–1959 jako menedżer klubu sportowego. W latach 60. rząd Holandii przyznał mu stałe świadczenie w uznaniu zasług wojennych.
Honory po latach
W 1971 roku rząd PRL po cichu przywrócił mu obywatelstwo – generał nazwał to „błazeńskim cyrkiem”. Do końca istnienia PRL odmawiał kontaktów z jej władzami. W 1989 roku odrzucił list premiera Mieczysława Rakowskiego z ofertą zadośćuczynienia, a zasiłku przyznanego mu już w III RP nie przyjęła jego żona.
11 listopada 1990 roku prezydent RP na uchodźstwie awansował go na generała broni, a 19 stycznia 1994 roku otrzymał Order Orła Białego. Zmarł 11 grudnia 1994 roku w Edynburgu, w wieku 102 lat. Zgodnie z wolą spoczął na polskim cmentarzu wojennym w Bredzie, wśród żołnierzy swojej dywizji. Jego historię opowiada film dokumentalny „Niepokonany” Muzeum Historii Polski.
Maczek zostawił po sobie nie tylko zwycięstwa, ale i sposób prowadzenia wojny: z szybkością, manewrem i szacunkiem dla ludności cywilnej. W Holandii i Belgii jego imię noszą ulice i muzea, a w Polsce – jednostki wojskowe i szkoły.
Generał Stanisław Maczek – najczęściej zadawane pytania
Dlaczego 10 Brygadę Kawalerii nazywano Czarną Brygadą?
Od czarnych skórzanych kurtek, które nosili jej żołnierze. 10 Brygada Kawalerii gen. Maczka była pierwszą wielką jednostką pancerno-motorową Wojska Polskiego. We wrześniu 1939 roku zadała niemieckiemu XXII Korpusowi Pancernemu ciężkie straty w walkach od Jordanowa po Lwów.
Jaką rolę odegrała dywizja Maczka pod Falaise?
1 Dywizja Pancerna opanowała wzgórze 262 pod Mont Ormel, nazywane przez Polaków „Maczugą”, i przez kilka dni odpierała ataki Niemców próbujących wyrwać się z okrążenia. Obrona wzgórza uniemożliwiła dużej grupie żołnierzy niemieckiej 7 Armii ucieczkę z kotła Falaise w sierpniu 1944 roku.
Co robił generał Maczek po wojnie?
Pozbawiony w 1946 roku polskiego obywatelstwa i bez prawa do brytyjskiej emerytury wojskowej, został w Edynburgu. Pracował jako robotnik, sprzedawca, barman w hotelach, a w latach 1957–1959 jako menedżer klubu sportowego. W latach 60. rząd Holandii przyznał mu stałe świadczenie.
Gdzie jest pochowany generał Maczek?
Na polskim cmentarzu wojennym w Bredzie w Holandii, wśród żołnierzy 1 Dywizji Pancernej. Zmarł 11 grudnia 1994 roku w Edynburgu, w wieku 102 lat. Bredę jego dywizja wyzwoliła w październiku 1944 roku bez strat wśród ludności cywilnej.
Czym był Maczków?
To polskie osiedle utworzone w maju 1945 roku w niemieckim miasteczku Haren w Dolnej Saksonii, zdobytym przez 1 Dywizję Pancerną. Mieszkało w nim ok. 5000 Polaków – byłych jeńców i robotników przymusowych, w tym 1728 uczestniczek Powstania Warszawskiego. Ostatni mieszkańcy opuścili je we wrześniu 1948 roku.
