BAS-3 // ONLINE
--:--:--
SEARCH // PORTAL BAS-3

ESC aby zamknąć · ↑↓ aby nawigować

Żołnierz 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej zakłada Clementowi Attleemu ćwiczebny hełm spadochronowy, obok stoi uśmiechnięty płk Stanisław Sosabowski w berecie
◆ PORTAL BAS-3

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / Wikimedia Commons , licencja domena publiczna

Generał Stanisław Sosabowski – dowódca spod Arnhem, który po wojnie został magazynierem

Autor: · · akt. · 14 min czytania
◆ Również w: II Wojna Światowa

We wrześniu 1944 roku dowodził polską brygadą spadochronową, która walczyła w największej operacji powietrznodesantowej II wojny światowej. Trzy miesiące później odebrano mu dowództwo, bo Brytyjczycy potrzebowali winnego klęski pod Arnhem. Gen. Stanisław Sosabowski przed operacją ostrzegał, że plan nie uwzględnia sił niemieckich, a po wojnie pracował w londyńskiej fabryce, gdzie znano go jako „Stana”. Do komunistycznej Polski nie wrócił. Holandia uhonorowała go dopiero w 2006 roku, niemal czterdzieści lat po jego śmierci.

Kim był Stanisław Sosabowski

Zanim został „ojcem polskich spadochroniarzy”, przeszedł drogę od chłopca z ubogiej rodziny kolejarza do cenionego wykładowcy Wyższej Szkoły Wojennej. Po drodze była austriacka armia, ciężka rana i wojna, w której z powodu kontuzji nie mógł walczyć na pierwszej linii.

Stanisławów, korepetycje i Drużyny Strzeleckie

Stanisław Franciszek Sosabowski urodził się 8 maja 1892 roku w Stanisławowie, jako najstarsze z trojga dzieci kolejarza Władysława i Franciszki z Garbarskich. Ojciec zmarł, gdy chłopiec miał jedenaście lat. Rodzina żyła – jak sam wspominał – „na granicy głodu”, a sytuacja poprawiła się nieco dopiero wtedy, gdy zaczął zarabiać korepetycjami.

Uczył się w szkole realnej – galicyjskiej szkole średniej, w której zamiast łaciny i greki stawiano na matematykę, nauki przyrodnicze i języki nowożytne. Działał tam w tajnych kółkach samokształceniowych. Od 1909 roku należał do niepodległościowej organizacji młodzieży „Zarzewie”, a w 1912 roku został dowódcą 24. Polskiej Drużyny Strzeleckiej w Stanisławowie w stopniu podchorążego – najwyższym, jaki organizacja przewidywała w czasie pokoju. Równolegle organizował w mieście skauting i do 1913 roku kierował miejscowym hufcem.

Ranny nad Leśną

Jesienią 1913 roku został powołany do armii austro-węgierskiej. Wojnę zaczął w szeregach 58. pułku piechoty – chrzest bojowy przeszedł pod Twierdzą Przemyśl, potem walczył w Karpatach i w operacji gorlickiej. 15 czerwca 1915 roku nad rzeką Leśną został ranny w kolano, co doprowadziło do porażenia nerwu.

„Z moich 250 towarzyszy broni, którzy wyruszyli razem ze mną w pole, pozostało zaledwie trzech” – pisał po latach. Rana na lata unieruchomiła jego prawą nogę i wyłączyła go ze służby liniowej – dlatego w latach 1919–1920 nie walczył na froncie wojny polsko-bolszewickiej. W odrodzonym Wojsku Polskim zaczynał od służby w kwatermistrzostwie i zaopatrzeniu.

FIG_01 // VISUAL_REF
Żołnierz 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej zakłada Clementowi Attleemu ćwiczebny hełm spadochronowy, obok stoi uśmiechnięty płk Stanisław Sosabowski w berecie
Wizyta wicepremiera Wielkiej Brytanii Clementa Attleego w 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej. Żołnierz zakłada gościowi ćwiczebny hełm spadochronowy, z prawej stoi dowódca brygady, płk Stanisław Sosabowski.Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe / Wikimedia Commons (domena publiczna)

Oficer sztabowy II Rzeczypospolitej

W latach 1922–1923 ukończył Kurs Doszkolenia Wyższej Szkoły Wojennej i uzyskał tytuł oficera dyplomowanego. To otworzyło mu drogę do kariery, w której łączył dowodzenie z pracą naukową i sztabową.

Wykładowca Wyższej Szkoły Wojennej

Dowodził batalionem w 75. pułku piechoty na Śląsku, był zastępcą dowódcy 3. pułku strzelców podhalańskich w Bielsku. W grudniu 1929 roku trafił do Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, gdzie wykładał, a od roku akademickiego 1930/1931 kierował Katedrą Operacyjnej Służby Sztabów. Pisał też prace o wychowaniu żołnierza i kwatermistrzostwie w polu.

W 1937 roku objął dowództwo 9. pułku piechoty Legionów w Zamościu. Rok później spotkała go rodzinna tragedia – 8 października 1938 roku jego szesnastoletni syn Jacek postrzelił się śmiertelnie z pistoletu ojca. Podpułkownik został zwolniony z dowodzenia i skierowany na leczenie do sanatorium w Zakopanem.

Dowódca „Dzieci Warszawy”

21 lutego 1939 roku objął dowództwo 21. pułku piechoty „Dzieci Warszawy”, stacjonującego w Cytadeli Warszawskiej, a miesiąc później otrzymał awans na pułkownika dyplomowanego. Z tym pułkiem pół roku później wyruszył na wojnę.

REKLAMA

Wrzesień 1939 i droga do Wielkiej Brytanii

W kampanii wrześniowej 21. pułk walczył w składzie 8. Dywizji Piechoty – 3 września wyprowadził przeciwuderzenie pod Przasnyszem. W obliczu rozbicia dywizji pułk Sosabowskiego zachował zwartość bojową i osłaniał jej odwrót, a od 14 września bronił odcinka „Grochów” na prawym brzegu Wisły.

Virtuti Militari od gen. Rómmla

29 września 1939 roku dowódca Armii „Warszawa” gen. Juliusz Rómmel pisał w rozkazie pożegnalnym, że płk Sosabowski „w najcięższych chwilach kryzysu bitwy w dniach 2–6 września utrzymał swój pułk w ręku” i razem z dywizjonem artylerii osłonił odwrót całej dywizji. Za postawę we wrześniu 1939 roku Sosabowski otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.

Po kapitulacji stolicy Sosabowski trafił do niewoli, ale już w Żyrardowie, na pierwszym etapie drogi do obozu, uciekł, symulując chorobę. W październiku wrócił do Warszawy i wstąpił do konspiracyjnej Służby Zwycięstwu Polski.

Kurier „Emil Hełm” i Francja

Konspiracja wyznaczyła mu zadanie – przedostać się przez Węgry do Francji i przekazać rządowi na uchodźstwie meldunki o sytuacji w kraju. 21 grudnia 1939 roku, posługując się fałszywymi dokumentami na nazwisko „Emil Hełm”, dotarł do Paryża.

We Francji dowodził Piechotą Dywizyjną 4. Dywizji Piechoty, formowanej w obozie w Parthenay. Kiedy w czerwcu 1940 roku ruszyła niemiecka ofensywa, uzbrojono zaledwie około 3150 z 11 tysięcy żołnierzy dywizji. 19 czerwca Sosabowski dotarł do portu La Pallice i razem z około 6000 żołnierzy został ewakuowany do Wielkiej Brytanii.

Largo i narodziny 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej

W Szkocji objął dowództwo 4. Brygady Kadrowej Strzelców – jednostki skadrowanej, w której służyli niemal wyłącznie oficerowie. Planowano uzupełnić ją ochotnikami z Kanady, ale Polonii było tam za mało. Pod jego dowództwem brygada zaczęła się przekształcać w formację, jakiej Wojsko Polskie wcześniej nie miało.

„Małpi gaj” i skoki w Ringway

Brygada stacjonowała w hrabstwie Fife, a jej ośrodkiem szkoleniowym stał się park przy posiadłości Largo House w Upper Largo. Żołnierze zbudowali tam własnym sumptem wieżę spadochronową i tor przeszkód nazwany „małpim gajem”. Skoki ze spadochronem wykonywano na lotnisku Ringway pod Manchesterem, w brytyjskiej szkole spadochronowej.

Szkolenie składało się z kilku etapów:

  • tor przeszkód w „małpim gaju” – drabinki, liny i przeszkody uczące zwinności, równowagi i opanowania strachu przed wysokością,
  • nauka lądowania – ćwiczenie upadków i przewrotów, bo przy ówczesnych spadochronach lądowanie przypominało skok z wysokości kilku metrów,
  • skoki z wieży i balonu – przejściowy etap przed pierwszym skokiem z samolotu,
  • skoki z samolotu w Ringway – po ich zaliczeniu żołnierz otrzymywał Znak Spadochronowy.

W „małpim gaju” szkolili się nie tylko żołnierze brygady. Przez Largo przechodzili też kandydaci na cichociemnych, którzy mieli skakać do okupowanej Polski, a Sosabowski był jednym ze współtwórców ich programu szkoleniowego.

„Najkrótszą drogą”

23 września 1941 roku gen. Władysław Sikorski nadał jednostce nazwę 1. Brygady Spadochronowej (później przemianowanej na Samodzielną). „Gdy przyjdzie chwila, jak orły zwycięskie spadniecie na wroga” – mówił do żołnierzy. Hasłem brygady stało się „Najkrótszą drogą!”, bo spadochroniarze mieli jako pierwsi wrócić do Polski – z powietrza.

Brytyjczycy wysoko cenili polskiego dowódcę – w 1943 roku otrzymał Komandorię Orderu Imperium Brytyjskiego. Od tego samego roku gen. Frederick Browning, jeden z twórców brytyjskich wojsk powietrznodesantowych, zabiegał o włączenie polskiej brygady do brytyjskiej dywizji. Sosabowski stanowczo odmawiał – chciał, żeby brygada pozostała polską jednostką, gotową do lotu nad kraj. Generałem brygady został 15 czerwca 1944 roku.

Dwa miesiące później wybuchło Powstanie Warszawskie. Brygada była gotowa lecieć nad stolicę, ale zgody nie dostała – Brytyjczycy odmówili z powodów politycznych i technicznych, a gdy w jednostce zaczęło narastać wzburzenie, grozili jej rozbrojeniem. Sosabowski nie wiedział wtedy, że jego jedyny żyjący syn, Stanisław Janusz – lekarz, porucznik AK i dowódca plutonu, ps. „Stasinek” – został w walkach powstańczych ciężko ranny w twarz. Wzrok tracił stopniowo i nie odzyskał go mimo późniejszej operacji w Londynie.

Arnhem i Driel – bitwa, której nie dało się wygrać

Pod naciskiem aliantów Naczelny Wódz przekazał brygadę do dyspozycji dowództwa sprzymierzonych. We wrześniu 1944 roku weszła w skład sił operacji Market Garden – jej zadaniem było wsparcie brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej, która miała zdobyć most na Dolnym Renie w Arnhem.

Ostrzeżenie, którego nikt nie chciał słuchać

Sosabowski od początku krytykował plan. Wskazywał, że strefy zrzutu leżą za daleko od mostu, a niemieckie siły w rejonie są znacznie większe, niż zakładał wywiad. Gen. Roy Urquhart, dowódca brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej, wspominał, że na odprawie przed odwołaną wcześniej operacją „Comet” Sosabowski wielokrotnie mu przerywał: „Ale Niemcy, generale… Niemcy!”. Amerykański gen. James Gavin zapamiętał z odprawy dowódców 14 września, jak Polak odezwał się pod koniec głośno: „Ale Niemcy, co z Niemcami, co z nimi?”. Odpowiedzi nie było.

Plan nie został zmieniony. Pod Arnhem stacjonowały dwie dywizje II Korpusu Pancernego SS, odtwarzające siły po walkach we Francji. Alianccy planiści wiedzieli o nich ze zdjęć lotniczych, od holenderskiego ruchu oporu i z przechwyconych depesz, ale zlekceważyli te dane.

Polacy w rejonie zrzutu: część brygady – pododdziały przeciwpancerne, saperskie i łączności – wylądowała na szybowcach w rejonie Wolfheze po północnej stronie Renu już 18 i 19 września. Zrzut sił głównych opóźniła pogoda o dwa dni. Gdy 21 września spadochroniarze wylądowali pod Driel, brytyjska dywizja była już wyparta z Arnhem i broniła się w Oosterbeek, po drugiej stronie rzeki.

Nieudane przeprawy przez Ren

Poniższa tabela zestawia najważniejsze dni polskiego udziału w bitwie.

DataWydarzenie
18–19 wrześniarzut szybowcowy brygady ląduje na północ od Renu (rejon Wolfheze)
21 wrześniazrzut sił głównych z gen. Sosabowskim pod Driel; prom, z którego zamierzano skorzystać, został zniszczony
22 wrześniaodparcie niemieckiego ataku; w nocy na gumowych pontonach przez Ren przeprawia się 52 Polaków
23/24 wrześniabrezentowymi łodziami brytyjskiego XXX Korpusu przeprawia się kolejnych 153 Polaków
24 wrześnianarada u gen. Horrocksa w Valburgu – brygadę podporządkowano brytyjskiej 43. Dywizji Piechoty, a propozycję Sosabowskiego, by forsować Ren w innym miejscu, odrzucono
25/26 wrześniaoperacja „Berlin” – przez Ren wraca 2163 żołnierzy, w tym 160 Polaków; brygada z Driel osłania odwrót z południowego brzegu

Przez Ren przedostało się łącznie 205 polskich spadochroniarzy, a w ewakuacji wróciło 160. Według płk. Juliusza S. Tyma straty brygady w bitwie wyniosły 97 poległych, 219 rannych i 102 zaginionych lub wziętych do niewoli – 23% stanu, który wziął udział w walkach. Inne źródła podają liczby różniące się o kilka lub kilkanaście osób.

Kozioł ofiarny Market Garden

Zamiast uznania za heroiczną walkę, jeszcze zanim brygada wróciła w październiku do Wielkiej Brytanii, rozpoczęło się poszukiwanie winnych.

Montgomery, Browning i odwołanie w grudniu 1944

Konflikt z gen. Browningiem ciągnął się od przygotowań do operacji. 17 października 1944 roku marszałek Bernard Montgomery napisał do szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, marsz. Alana Brooke’a, że polska brygada „walczyła bardzo źle”, a jej żołnierze nie wykazali chęci do walki, jeśli groziło to ryzykowaniem życia. Treść depeszy utajniono. 20 listopada Browning w raporcie dla gen. Ronalda Weeksa uznał Sosabowskiego za „niezmiernie trudnego we współpracy” i zaproponował, by zastąpił go młodszy oficer.

Gen. Stanisław Sosabowski w berecie i mundurze polowym rozmawia z wysokim brytyjskim generałem Frederickiem Browningiem w czapce z daszkiem
Stanisław Sosabowski (z lewej) i Frederick Browning – brytyjski generał, który najpierw proponował mu dowództwo dywizji, a po Arnhem zażądał jego odwołania.Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna

Polskie władze w Londynie uległy presji sojusznika. Sosabowski uważał zarzuty za gołosłowne i domagał się ich zbadania. Szef sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisław Kopański ocenił udział brygady i jej dowódcy w walkach pozytywnie, ale wnioskował o zwolnienie generała – obawiał się, że inaczej Brytyjczycy odsuną brygadę. 9 grudnia 1944 roku Sosabowski został odwołany bez zbadania zarzutów, a 27 grudnia przekazał brygadę płk. Stanisławowi Jachnikowi i objął stanowisko inspektora Jednostek Etapowych i Wartowniczych – bez znaczenia dla człowieka, który zbudował elitarną polską jednostkę powietrznodesantową.

Dziś większość historyków uważa, że winy za klęskę pod Arnhem nie ponosił dowódca brygady, która dotarła na pole bitwy jako ostatnia i nie miała czym przeprawić się przez Ren. Przyczyny leżały w samym planie – w odległości stref zrzutu od mostu, w lekceważeniu raportów o niemieckich czołgach i w założeniu, że XXX Korpus przebije się jedyną drogą do Arnhem w dwa, najwyżej trzy dni.

Magazynier „Stan” z Acton

W lipcu 1948 roku gen. Sosabowski został zdemobilizowany. Do komunistycznej Polski nie wrócił. Początkowo rozważał powrót, ale ppłk Józef Kuropieska z polskiej misji wojskowej w Londynie przyznał, że w ludowym wojsku nie znajdzie się dla niego miejsce, a sam generał nie akceptował nowych władz.

Wbrew obiegowej opinii nie odebrano mu polskiego obywatelstwa. Na liście oficerów, których 26 września 1946 roku pozbawił go Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, znaleźli się m.in. generałowie Stanisław Maczek i Stanisław Kopański (Władysław Anders – osobną uchwałą), ale Sosabowskiego na niej nie było. Pozostał bezpaństwowcem bez polskich dokumentów i nie przyjął obywatelstwa brytyjskiego.

Robotnik w fabryce CAV

Nie miał prawa do brytyjskiej emerytury wojskowej. Sprowadził do Londynu żonę i niewidomego syna. Po nieudanej próbie prowadzenia spółki meblarskiej 5 grudnia 1949 roku zatrudnił się jako magazynier w fabryce CAV w Acton, w zachodnim Londynie. Później pracował jako montażysta w dziale elektronicznym, aż w 1966 roku zwolniono go w ramach redukcji etatów.

Dla kolegów z hali był po prostu „Stanem”. Sam opisał ten czas we wspomnieniach „Droga wiodła ugorem”:

„Przez 17 lat pracowałem w fabryce jako oficjalnie nieznany, prowadząc żywot podwójny: zwykłego robotnika przez 5 dni w tygodniu […] oraz dostojny żywot polskiego generała”.

Śmierć w rocznicę bitwy

Pierwsza żona, Maria, zmarła w 1958 roku, a rok później generał ożenił się z Krystyną Jobek. Co roku spotykał się z żołnierzami brygady w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Na zjazd 24 września 1967 roku nie przyszedł – chorował na serce. Zmarł następnego dnia, 25 września 1967 roku, w szpitalu w dzielnicy Hillingdon, w wieku 75 lat.

Zgodnie z wolą generała jego prochy spoczęły w grobie rodzinnym na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Źródła różnią się co do daty pochówku – monografia Wojciecha Markerta, wydana przez MON, podaje 14 października 1967 roku, a inne opracowania, m.in. IPN, mówią o 1969 roku.

Rehabilitacja – od Hollywood do Hagi

O dobre imię walczył najpierw sam generał – gen. Urquhart pod groźbą procesu usunął ze swoich wspomnień zniesławiający go fragment i przeprosił w prasie. Holendrzy nazwali jego imieniem ulicę w Driel, a w 1954 roku gmina Heteren nadała mu honorowe obywatelstwo. Szerokiej publiczności jego historię przybliżyło kino: w 1977 roku Richard Attenborough nakręcił na podstawie książki Corneliusa Ryana „O jeden most za daleko”, w którym Sosabowskiego zagrał Gene Hackman. Film pokazał polskiego generała jako oficera, który na odprawach trzeźwo ocenia ryzyko planu – choć część jego filmowych kwestii wypowiedzieli w rzeczywistości inni oficerowie.

Brązowy Lew i Order Wilhelma

Na oficjalne gesty trzeba było czekać do 2006 roku. 31 maja w Hadze królowa Holandii Beatrix przyznała gen. Sosabowskiemu pośmiertnie Medal Brązowego Lwa – insygnia odebrali jego wnukowie – a 1. Samodzielną Brygadę Spadochronową odznaczyła Wojskowym Orderem Wilhelma, najwyższym holenderskim odznaczeniem wojskowym. Order wpięto do sztandaru 6. Brygady Desantowo-Szturmowej, spadkobierczyni tradycji brygady. 16 września 2006 roku w Driel stanął pomnik generała, ufundowany przez brytyjskich weteranów z Parachute Regimental Association – odsłonił go prawnuk generała, dr Hal Sosabowski.

W Polsce jego imię nosi 6. Brygada Powietrznodesantowa w Krakowie, a 6 listopada 2018 roku prezydent RP pośmiertnie odznaczył go Orderem Orła Białego.

Wielka Brytania – podziękowanie bez przeprosin

W latach 2010–2012 polskie MON i MSZ zabiegały w Londynie o uhonorowanie generała, ale strona brytyjska odmówiła – argumentowała m.in., że w 1943 roku otrzymał już Order Imperium Brytyjskiego. Dopiero 22 stycznia 2025 roku rząd Wielkiej Brytanii przekazał władzom polskim i ostatniemu żyjącemu weteranowi brygady, Bolkowi Ostrowskiemu, wyrazy wdzięczności i uznania dla odwagi Polaków pod Driel i Oosterbeek, wymieniając z nazwiska gen. Sosabowskiego. Przeprosin nie było. We wrześniu 2025 roku na placu Polenplein w Driel odsłonięto tablicę, którą rząd brytyjski upamiętnił polskich spadochroniarzy.

Historię oskarżeń wobec generała oraz ich kulisy opowiada popularny materiał kanału Zakazane Historie.

Upamiętnienia – ulice, szkoły, tablice, pomniki w Warszawie, Krakowie i Lęborku – nie zmieniają jednego faktu. Człowiek, który przewidział klęskę pod Arnhem, zapłacił za nią karierą, a potem przez kilkanaście lat pracował fizycznie w londyńskiej fabryce.

Generał Sosabowski – najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Brytyjczycy obwinili Sosabowskiego za klęskę pod Arnhem?

Sosabowski otwarcie krytykował plan operacji Market Garden jeszcze przed jej rozpoczęciem i po bitwie był niewygodnym świadkiem błędów brytyjskiego dowództwa. 17 października 1944 roku marszałek Montgomery napisał do szefa brytyjskiego sztabu generalnego, że polska brygada „walczyła bardzo źle”, a w listopadzie gen. Browning zażądał odwołania jej dowódcy jako „niezmiernie trudnego we współpracy”. Polskie władze w Londynie uległy: 9 grudnia 1944 roku odwołały Sosabowskiego bez zbadania zarzutów, a 27 grudnia zdał brygadę.

Co robił generał Sosabowski po wojnie?

Bez polskich dokumentów i bez prawa do brytyjskiej emerytury wojskowej pracował od 1949 roku w zakładach CAV w londyńskim Acton – najpierw jako magazynier, potem jako montażysta – aż do zwolnienia w 1966 roku. W fabryce znano go jako „Stana”. Utrzymywał rodzinę, w tym syna, który po ranach odniesionych w Powstaniu Warszawskim stracił wzrok.

Kto zagrał Sosabowskiego w filmie „O jeden most za daleko”?

Gene Hackman. Film Richarda Attenborough z 1977 roku, oparty na książce Corneliusa Ryana, pokazał Sosabowskiego jako dowódcę, który trzeźwo oceniał ryzyko planu. Dla wielu widzów na Zachodzie był to pierwszy kontakt z historią polskich spadochroniarzy spod Arnhem.

Gdzie jest pochowany gen. Stanisław Sosabowski?

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Zmarł w Londynie 25 września 1967 roku, a jego prochy, zgodnie z jego wolą, spoczęły w grobie rodzinnym w Warszawie. Źródła podają różne daty pochówku – 14 października 1967 roku (monografia W. Markerta) albo 1969 rok.

Kiedy zrehabilitowano generała Sosabowskiego?

Symbolicznym aktem rehabilitacji było 31 maja 2006 roku, gdy królowa Holandii Beatrix przyznała mu pośmiertnie Medal Brązowego Lwa, a jego brygadę odznaczyła Wojskowym Orderem Wilhelma. W 2018 roku otrzymał pośmiertnie Order Orła Białego, a 22 stycznia 2025 roku rząd Wielkiej Brytanii wyraził wdzięczność i uznanie dla Polaków spod Driel, wymieniając jego nazwisko – bez przeprosin.

▸ POWIĄZANE_WPISY