Bitwa nad Bzurą 1939 – największa bitwa kampanii wrześniowej i polski zwrot zaczepny

Przez pierwszy tydzień września 1939 roku polskie armie cofały się pod naporem Wehrmachtu. 9 września dwie z nich – „Poznań” i „Pomorze” – odwróciły się i uderzyły na maszerujących ku Warszawie Niemców. Tak zaczęła się bitwa nad Bzurą, największa bitwa kampanii wrześniowej i jedyna do 1941 roku operacja zaczepna na tak wielką skalę przeciwko III Rzeszy. Przez pierwsze dni Polacy wygrywali, rozbili niemiecką dywizję i odzyskali kilka miast. Po dwóch tygodniach obie armie przestały istnieć, a ok. 50 tysięcy żołnierzy przebiło się przez Puszczę Kampinoską do broniącej się stolicy.

Plan generała Kutrzeby

Bitwa nad Bzurą wynikła z przeoczenia niemieckiego dowództwa. Wehrmacht parł na Warszawę, nie zauważając, że na jego tyłach i skrzydle wciąż znajdują się duże, nierozbite siły polskie.

Armia, o której zapomnieli Niemcy

Armia „Poznań” gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby stała najdalej na zachód ze wszystkich polskich armii i przez pierwsze dni wojny znajdowała się poza kierunkami głównych niemieckich uderzeń. Niemcy byli przekonani, że zdążyła już wycofać się przez Warszawę za Wisłę. W rzeczywistości cofała się w porządku na wschód, a po drodze połączyła się z dywizjami Armii „Pomorze” gen. dyw. Władysława Bortnowskiego, które wycofywały się z Pomorza.

Kutrzeba dostrzegł szansę na uderzenie połączonymi siłami obu armii w odsłonięte północne skrzydło niemieckiej 8 Armii gen. Johannesa Blaskowitza, maszerującej wzdłuż Bzury ku stolicy.

Zgoda, która przyszła za późno

Kutrzeba proponował kontruderzenie już wcześniej – najpierw pod Sieradzem, potem na skrzydło 8 Armii. Naczelny Wódz, marszałek Edward Rydz-Śmigły, konsekwentnie odmawiał i nakazywał odwrót na Warszawę. Zgodę wyraził dopiero 9 września, gdy niemiecka 4 Dywizja Pancerna stanęła na przedmieściach stolicy i próbowała zdobyć ją z marszu.

Cel był już inny niż pierwotnie. Polskie armie miały związać główne siły niemieckie w walnej bitwie i dać czas innym armiom na odejście na południowy wschód, w rejon tzw. przedmościa rumuńskiego, a Warszawie – na przygotowanie obrony. Naczelny Wódz nie wyznaczył jednak wspólnego dowódcy dla obu uderzających armii, co zemściło się w kolejnych dniach.

FIG_01 // VISUAL_REF

Siły obu stron

W bitwie po polskiej stronie walczyło osiem dywizji piechoty oraz kilka brygad kawalerii i batalionów Obrony Narodowej. Niemcy musieli z czasem ściągnąć nad Bzurę siły dwóch armii, w tym jednostki pancerne spod Warszawy.

Liczby według różnych szacunków

Dane o liczebności i stratach różnią się w zależności od źródła. Poniższe zestawienie podaje szacunki najczęściej przytaczane w opracowaniach.

Kto dowodził w polu

Trzon uderzenia tworzyła Grupa Operacyjna gen. bryg. Edmunda Knoll-Kownackiego – 14, 17 i 25 Dywizja Piechoty oraz 7 pułk artylerii ciężkiej. Od wschodu osłaniała ją Wielkopolska Brygada Kawalerii gen. bryg. Romana Abrahama, a od zachodu Grupa Operacyjna Kawalerii gen. bryg. Stanisława Grzmota-Skotnickiego. Z Armii „Pomorze” do walki weszła później Grupa Operacyjna „Wschód” gen. bryg. Mikołaja Bołtucia.

Faza pierwsza – sukces pod Łęczycą i Piątkiem

Bitwa miała trzy fazy: natarcie na Stryków (9–12 września), natarcie na Łowicz (13–15 września) i odwrót w stronę Warszawy. Pierwsza faza była największym polskim sukcesem taktycznym całej kampanii wrześniowej.

Rozbita 30 Dywizja Piechoty

Po południu 9 września polskie dywizje uderzyły na niemiecką 30 Dywizję Piechoty, maszerującą wzdłuż prawego brzegu Bzury. 17 Dywizja Piechoty płk. dypl. Mieczysława Mozdyniewicza wyparła Niemców z Góry Świętej Małgorzaty, a 14 Dywizja Piechoty gen. bryg. Franciszka Włada uderzyła na Piątek. Kawaleria nacierała na skrzydłach i przecinała linie zaopatrzenia niemieckiego X Korpusu Armijnego.

W ciągu trzech dni niemiecka 30 Dywizja Piechoty została pobita i zepchnięta na południe, a jej dowódca, gen. Kurt von Briesen, został ciężko ranny i stracił prawe przedramię. Polacy zdobyli Łęczycę, Piątek i Uniejów, wzięli jeńców i sprzęt, docierając do linii Ozorków – Stryków.

Poniżej polska piechota w natarciu podczas walk nad Bzurą – jedno z nielicznych zachowanych zdjęć z polskiej strony frontu.

Dlaczego Niemcy dali się zaskoczyć

Niemieckie dowództwo nie spodziewało się w tym rejonie polskich oddziałów zdolnych do natarcia. Zawiodło też rozpoznanie lotnicze Luftwaffe, które nie wykryło marszu polskich dywizji. Ten epizod dobrze pokazuje, że mit niezwyciężonego Blitzkriegu ma niewiele wspólnego z rzeczywistością – Wehrmacht popełniał błędy, a przeciwnik potrafił je wykorzystać.

Reakcja była jednak szybka. Niemcy ściągnęli nad Bzurę najpierw całą 8 Armię, a potem główne siły 10 Armii, w tym XVI Korpus spod Warszawy, który wcześniej próbował zdobyć stolicę. Polakom nie udało się już przełamać frontu.

Faza druga – Łowicz, Sochaczew i załamanie natarcia

11 września do walki weszła Grupa Operacyjna gen. Bołtucia z Armii „Pomorze”. Jej 4 i 16 Dywizja Piechoty w nocnym ataku zdobyły Łowicz, wypierając z niego niemiecką 24 Dywizję Piechoty.

Kutrzeba zmienia kierunek

Natarcie na południe traciło impet – zaczynało brakować zaopatrzenia, a Niemcy dosyłali kolejne dywizje. Kutrzeba postanowił przenieść ciężar uderzenia na wschód, w kierunku Skierniewic. Natarcie miała wykonać Armia „Pomorze”, a reszta sił przegrupować się nad dolną Bzurę, w rejon Sochaczewa, gdzie rozgorzała dwuipółdniowa walka o miasto. Do ataków ruszyło niemieckie lotnictwo 4 Floty Powietrznej, które panowało w powietrzu.

Rozkaz, który załamał natarcie

14 września grupa gen. Bołtucia ponownie atakowała Łowicz, opuszczony dzień wcześniej, a teraz silnie obsadzony przez Niemców. Równocześnie na wschód od miasta uderzyła 26 Dywizja Piechoty. Jej natarcie, prowadzone pod ciężkim ogniem, zostało wstrzymane w południe rozkazem gen. Bortnowskiego – wydanym na podstawie niesprawdzonych informacji o marszu niemieckich oddziałów pancernych w rejon Sochaczewa.

Dywizja wycofała się na północny brzeg Bzury, ponosząc duże i niepotrzebne straty, a oddziały Bołtucia straciły szansę na sukces pod Łowiczem. Bołtuć wnioskował o odebranie Bortnowskiemu dowództwa. Wieczorem Bortnowski wydał – bez konsultacji z Kutrzebą – rozkaz odwrotu całej Armii „Pomorze” za Bzurę.

◆ POLECANE PRODUKTYTANIAKSIAZKA

TaniaKsiazka

Bitwa nad Bzurą (e-book)

11.99 PLN

TaniaKsiazka

Księga wrześniowych walk pułków wielkopolskich. Tom 1

66.72 PLN

TaniaKsiazka

Wrzesień 1939. W szponach dwóch wrogów

23.97 PLN-25%

Faza trzecia – przebijanie się do Warszawy

Od 16 września dowódcy polscy próbowali już tylko wyrwać się z okrążenia i dotrzeć do Warszawy lub Modlina. Niemcy zaciskali pierścień z trzech stron, a Luftwaffe bombardowała przeprawy i kolumny wojska.

Rozbite dywizje i trzej polegli generałowie

Pod naporem niemieckich sił polskie dywizje i pułki rozpadały się, a ich resztki forsowały rzekę pod ogniem. Armia „Pomorze” przestała istnieć, a gen. Bortnowski 21 września trafił do niewoli. W walkach zginęło trzech polskich generałów:

• gen. bryg. Franciszek Wład, dowódca 14 Dywizji Piechoty – ciężko ranny 17 września, zmarł następnego dnia w gajówce Januszew,
• gen. bryg. Stanisław Grzmot-Skotnicki, dowódca Grupy Operacyjnej Kawalerii – zmarł 19 września w Tułowicach,
• gen. bryg. Mikołaj Bołtuć, dowódca Grupy Operacyjnej „Wschód”, a w ostatnich dniach także 4 Dywizji Piechoty – poległ 22 września pod Łomiankami, osobiście prowadząc żołnierzy do ataku na bagnety.

Przez Puszczę Kampinoską

Do Puszczy Kampinoskiej przebiło się ok. 50 tysięcy żołnierzy, ok. 100 tysięcy trafiło do niewoli. Grupa Operacyjna Kawalerii gen. Abrahama, sztaby gen. Kutrzeby i gen. Knoll-Kownackiego oraz część oddziałów 15 i 25 Dywizji Piechoty przez dwa dni przebijały się w stronę stolicy i Modlina. 19 września 14 pułk Ułanów Jazłowieckich płk. Edwarda Godlewskiego przedarł się do Warszawy po szarży pod Wólką Węglową.

Żołnierze znad Bzury wzmocnili obronę Warszawy, która skapitulowała 28 września. Akt kapitulacji w imieniu polskiej strony podpisał gen. Tadeusz Kutrzeba. Resztę wojny spędził w niemieckich oflagach, a zmarł w 1947 roku w Londynie.

Znaczenie bitwy nad Bzurą

Bitwa nie zmieniła wyniku kampanii – po 17 września, gdy do Polski wkroczyła Armia Czerwona, żadna operacja nie mogła go odwrócić. Miała jednak znaczenie wojskowe i symboliczne.

Czas dla Warszawy i dla południa

Kontruderzenie na kilka dni zatrzymało niemiecki marsz na Warszawę i zmusiło Wehrmacht do przerzucenia nad Bzurę sił z innych kierunków. Stolica zyskała czas na przygotowanie obrony, a oddziały na południu – na odejście na wschód. Była to jedyna do 1941 roku operacja zaczepna przeciwko III Rzeszy prowadzona na tak wielką skalę.

Historycy do dziś spierają się, czy wcześniejsza zgoda Naczelnego Wodza – na przykład 5 czy 6 września, gdy proponował ją Kutrzeba – mogła dać większy efekt. Z pewnością zaszkodził brak jednolitego dowództwa i konflikt między dowódcami obu armii. Temat szczegółowo omawia popularny materiał kanału Wadera Studio.

Pamięć o Bzurze

Walki nad Bzurą upamiętnia tablica na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie – po 1945 roku z napisem „KUTNO 10–17 IX 1939”, a po 1990 roku „BZURA 9–22 IX 1939”. W Kutnie działa Muzeum Bitwy nad Bzurą, a w Sochaczewie Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Na prawym brzegu Wisły ustawiono granitowe głazy z nazwami armii, dywizji i pułków, które walczyły w bitwie.

Z bitwą wiąże się też legenda „z lancą na tanki” – określenie z artykułu Aleksandra Janty-Połczyńskiego z 1944 roku. Jest przesadne: polska kawaleria nad Bzurą walczyła głównie spieszona, a konie służyły jej do szybkiego przemieszczania się. Do zwalczania czołgów miała armaty przeciwpancerne Bofors wz. 36 kal. 37 mm i karabiny przeciwpancerne wz. 35 „Ur”, nie lance.

Bitwa nad Bzurą – najczęściej zadawane pytania