BAS-3 // ONLINE
--:--:--
SEARCH // PORTAL BAS-3

ESC aby zamknąć · ↑↓ aby nawigować

Żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich w beretach i kamizelkach ratunkowych na pokładzie norweskiego statku
◆ PORTAL BAS-3

Fot. Polski fotograf wojskowy / Imperial War Museum, Wikimedia Commons , licencja domena publiczna

Bitwa o Narwik 1940 – jak podhalańczycy pomogli odbić port za kręgiem polarnym

Autor: · · 8 min czytania

Od 9 kwietnia do 8 czerwca 1940 roku za kręgiem polarnym toczyła się walka o Narwik – norweski port, przez który zimą płynęła do Niemiec szwedzka ruda żelaza. Niemcy zajęli miasto desantem z dziesięciu niszczycieli, ale wszystkie te okręty zatopiła potem Royal Navy. Na lądzie około 5600 niemieckich strzelców górskich i marynarzy broniło się przed 24 tysiącami żołnierzy alianckich. Wśród nich była polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, która w nocy z 27 na 28 maja zaatakowała półwysep Ankenes naprzeciw miasta. 28 maja alianci zdobyli Narwik, ale wkrótce musieli go opuścić, bo w tym samym czasie upadała Francja. W walkach zginęło 97 podhalańczyków, a u wybrzeży Norwegii zatonął niszczyciel ORP „Grom”.

Dlaczego walczono o Narwik

Narwik leży w głębi fiordu Ofot, ok. 100 mil morskich od otwartego morza. Miał strategiczne znaczenie z jednego głównego powodu: prowadziła do niego linia kolejowa ze szwedzkich kopalń rudy żelaza w Kirunie.

Ruda żelaza ze Szwecji

Niemiecki przemysł zbrojeniowy był zależny od szwedzkiej rudy. Latem płynęła przez Bałtyk z portu w Luleå, ale zimą Zatoka Botnicka zamarzała. Wtedy jedyną drogą był niezamarzający Narwik i dalej rejs wzdłuż norweskiego wybrzeża.

Alianci wiedzieli o tym od dawna. Podczas wojny zimowej Brytyjczycy i Francuzi rozważali wysłanie przez Narwik pomocy dla Finlandii – przy okazji mogliby przejąć kontrolę nad szwedzkimi kopalniami. Plan upadł po zawarciu pokoju fińsko-radzieckiego w marcu 1940 roku.

Operacja Weserübung

1 marca 1940 roku Hitler zdecydował o inwazji na Norwegię i Danię pod kryptonimem Weserübung. Siły niemieckie podzielono na grupy, z których każda miała zająć jeden z głównych norweskich portów. Narwik był celem najdalej wysuniętym na północ. Aby uzyskać efekt zaskoczenia, żołnierzy przewieziono tam na szybkich niszczycielach.

Na pokłady dziesięciu niszczycieli komandora Friedricha Bontego zaokrętowano 1854 żołnierzy – głównie ze 139. Pułku Strzelców Górskich – pod dowództwem gen. Eduarda Dietla. Na dzień przed inwazją polski okręt podwodny ORP „Orzeł” zatopił u wybrzeży Norwegii niemiecki transportowiec „Rio de Janeiro” z żołnierzami na pokładzie – to było jedno z pierwszych ostrzeżeń, że Niemcy szykują desant.

FIG_01 // VISUAL_REF
Żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich w beretach i kamizelkach ratunkowych na pokładzie norweskiego statku
Żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich na pokładzie norweskiego statku przybrzeżnego podczas kampanii norweskiej 1940 roku. Według opisu archiwalnego kilka minut później statek zatonął – siedzący po prawej porucznik utonął, ale większość żołnierzy uratowano.Fot. Polski fotograf wojskowy / Imperial War Museum, Wikimedia Commons (domena publiczna)

Zagłada niemieckich niszczycieli

9 kwietnia wczesnym rankiem niemieckie niszczyciele weszły do Narwiku. Torpedami zatopiły dwa norweskie pancerniki obrony wybrzeża, „Eidsvold” i „Norge”, bez strat własnych. Dowódca norweskiego garnizonu płk Konrad Sundlo, zwolennik nazistów, nie stawiał oporu i większość jego żołnierzy została rozbrojona.

Dwie bitwy w fiordzie

Niszczyciele miały po wyładowaniu wojska szybko wrócić do Niemiec, ale najpierw musiały uzupełnić paliwo. To je zgubiło. W dwóch bitwach w fiordzie – 10 i 13 kwietnia 1940 roku – Royal Navy zatopiła wszystkie dziesięć niemieckich okrętów. Brytyjczycy stracili dwa niszczyciele, a kilka innych zostało uszkodzonych.

Kilka czynników sprawiło, że klęska na morzu nie zakończyła walki o Narwik:

  • marynarze z zatopionych okrętów – ok. 2100 rozbitków utworzyło improwizowany pułk piechoty morskiej,
  • zdobyte norweskie magazyny – w Elvegårdsmoen koło Bjerkviku Niemcy znaleźli broń i wyposażenie dla rozbitków,
  • brak ataku z lądu – mimo panowania na morzu Brytyjczycy nie próbowali od razu odbić miasta.

Fiord pułapka: Narwik leży na końcu długiego systemu fiordów. Dla niszczycieli, które weszły tam 9 kwietnia, była to doskonała osłona przed atakiem z otwartego morza, ale też pułapka – bez paliwa na powrót nie mogły wypłynąć, a jedyne wyjście prowadziło przez wąskie wody, na których czekała Royal Navy.

REKLAMA

Siły po obu stronach

Na lądzie Niemcy byli w zdecydowanej mniejszości. Dietl miał ok. 2000 strzelców górskich, 2100 marynarzy i ok. 1000 żołnierzy 137. Pułku Strzelców Górskich zrzuconych później na spadochronach nad Bjørnfjell. Brakowało mu ciężkiej broni, amunicji i żywności. Jego atutem było wyszkolenie strzelców górskich, przyzwyczajonych do walki w górach i w śniegu.

StronaSiłyDowódca
Niemcyok. 5600 żołnierzy: 139. Pułk Strzelców Górskich, marynarze z zatopionych niszczycieli, posiłki ze 137. Pułku Strzelców Górskichgen. Eduard Dietl
Alianci (razem)ok. 24 000 żołnierzy, wsparcie Royal Navygen. Antoine Béthouart (natarcie na Narwik)
Francjapółbrygady Legii Cudzoziemskiej i strzelcy alpejscy–
Wielka Brytania24. Brygada Gwardii–
PolskaSamodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, 4778 żołnierzygen. Zygmunt Bohusz-Szyszko
Norwegiaoddziały 6. Dywizji–

Obok Polaków pod Narwikiem walczyli legioniści z 13. Półbrygady Legii Cudzoziemskiej – to ich podhalańczycy zluzowali po przybyciu do Norwegii.

Podhalańczycy pod Narwikiem

Samodzielną Brygadę Strzelców Podhalańskich sformowano we Francji na mocy decyzji gen. Władysława Sikorskiego z 15 stycznia 1940 roku. Pierwotnie miała walczyć w Finlandii przeciwko ZSRR. Gdy wojna zimowa się skończyła, brygadę skierowano do Norwegii.

Harstad i przygotowania

8 maja 1940 roku brygada zaczęła wyładunek w porcie Harstad. Jej bataliony rozesłano w różne rejony fiordów: 1. batalion do Skallen, 2. w rejon Melvik i Sørvik, 3. drogą morską do Ballangen, a 4. kutrami rybackimi do Sagfiordu. Przez trzy tygodnie Polacy rozpoznawali niemieckie pozycje i przygotowywali się do natarcia.

W tym samym czasie sytuacja we Francji stawała się krytyczna i dowództwo alianckie zdecydowało o ewakuacji z Norwegii. Gen. Béthouart postanowił jednak przed odwrotem zdobyć Narwik. Obawiał się ewakuacji pod ogniem wroga i chciał odnieść pierwsze zwycięstwo lądowe nad Niemcami.

Szturm na Ankenes

Natarcie ruszyło w nocy z 27 na 28 maja. Polacy uderzyli na półwysep Ankenes, oddzielony od Narwiku wodami Beisfiordu. Broniło go ok. 400 Niemców na dobrze przygotowanych pozycjach, osłoniętych polami minowymi, karabinami maszynowymi i moździerzami. Brygada nacierała bez 3. batalionu ppłk. Michała Maćkowskiego.

Przebieg natarcia wyglądał tak:

  1. Północ – po 20-minutowym przygotowaniu artyleryjskim 2. batalion ppłk. Władysława Deca i 4. batalion mjr. Arnolda Jaskowskiego uderzyły na Ankenes i Nyborg, a 1. batalion mjr. Wacława Kobylińskiego na brzegi Beisfiordu.
  2. Pierwsze godziny – natarcie czołowe utknęło, bo awaria radiostacji uniemożliwiła naprowadzenie ognia okrętów. Polacy zdobyli wzgórze 275, ale nie zdołali go utrzymać.
  3. Około godziny 9.00 – 1. batalion zajął wzgórza 650 i 773, a 2. batalion ponownie zdobył wzgórze 275 i wyszedł na przedpole Nyborga.
  4. Odwrót Niemców – obrońcy zaczęli ewakuację łodziami do Narwiku. Ostatnia łódź, ostrzelana z polskich karabinów maszynowych, zatonęła, a większość z ok. 60 żołnierzy na pokładzie zginęła.
  5. 29 maja rano – 1. batalion doszedł do Beisfiordu i nawiązał łączność z Legią Cudzoziemską.

28 maja alianci zajęli Narwik. Większości Niemców z Ankenes udało się przedrzeć do miasta, a potem wycofać razem z Dietlem w góry, w stronę szwedzkiej granicy. Gen. Béthouart telefonicznie pogratulował dowódcy brygady i wyraził uznanie dla postawy polskich żołnierzy.

Panorama zniszczonego Narwiku – ruiny spalonych budynków na pierwszym planie, w tle tory kolejowe i domy na zboczu
Zniszczony Narwik w lipcu 1940 roku, kilka tygodni po wycofaniu się aliantów – na pierwszym planie ruiny spalonych kamienic, w tle tereny kolejowe portu przeładunkowego rudy.Fot. Trapp / Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikimedia Commons, domena publiczna

Polska flota pod Narwikiem

Polacy walczyli pod Narwikiem także na morzu. W operacji brały udział niszczyciele ORP „Grom”, „Burza” i „Błyskawica”, a polskie statki pasażerskie „Chrobry”, „Batory” i „Sobieski” przewoziły wojsko. „Chrobry” nie wrócił z tej kampanii: tuż przed północą 14 maja 1940 roku niemieckie samoloty zbombardowały go w Vestfiordzie niedaleko Bodø, gdy wiózł z Harstad 1. batalion brytyjskiej Gwardii Irlandzkiej. Pożaru nie udało się ugasić i płonący statek porzucono. Większość żołnierzy uratowały brytyjskie okręty eskorty, ale zginęło kilku oficerów gwardii i część polskiej załogi.

4 maja 1940 roku ORP „Grom” ostrzeliwał niemieckie pozycje w Rombaksfiordzie pod Narwikiem, gdy trafiły go bomby z niemieckiego samolotu He 111. Okręt zatonął, zginęło 59 członków załogi. Była to pierwsza duża strata Polskiej Marynarki Wojennej po wrześniu 1939 roku.

Zwycięstwo, którego nie wykorzystano

Zdobycie Narwiku mogło odciąć Dietla od świata. Niemiecka odsiecz z południa szła bardzo wolno przez góry, a pomoc ograniczała się do zrzutów Luftwaffe. Hitler rozważał nawet zgodę na przejście zgrupowania do Szwecji i internowanie. Gen. Alfred Jodl tak zmienił treść rozkazu, że Dietl zrozumiał go jako polecenie wytrwania do końca.

Ewakuacja

Alianci nie mieli już czasu na pościg. Wehrmacht przełamywał front we Francji i każdy żołnierz był potrzebny gdzie indziej. 3 czerwca rozpoczęła się ewakuacja. Przed odejściem alianci zniszczyli infrastrukturę kolejową i portową. Podhalańczycy, pozorując dalszą walkę, osłaniali załadunek wojsk na statki, a 8 czerwca ostatni oddział razem z dowódcą brygady odpłynął do Francji. Brygada trafiła do Bretanii, gdzie po upadku Francji uległa rozproszeniu, a część żołnierzy przedostała się do Wielkiej Brytanii.

W walkach o Narwik brygada straciła 97 zabitych, 28 zaginionych i 189 rannych. 21 lipca 1940 roku gen. Sikorski odznaczył jej sztandar Orderem Virtuti Militari V klasy.

O tym, czy kampania norweska aliantów miała sens, opowiada materiał kanału „Historia, jakiej nie znacie”.

Pamięć o Narwiku

Walki pod Narwikiem upamiętnia napis na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. W 1957 roku załogi polskich jachtów „Mariusz Zaruski” i „Zew Morza” przywiozły z pól bitewnych urnę z ziemią, złożoną potem na cmentarzu w Nowym Sączu. W Szczecinie jest ulica Bohaterów Narwiku, a w Warszawie ulica Narwik na Bemowie. Cztery lata później polscy żołnierze zapisali kolejną kartę w walce z Niemcami w górach – tym razem pod Monte Cassino.

Bitwa o Narwik – najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Narwik był tak ważny w 1940 roku?

Przez niezamarzający port w Narwiku płynęła zimą do Niemiec ruda żelaza ze szwedzkich kopalń w Kirunie. Latem można ją było wozić przez Bałtyk, ale zimą zamarzał port w Luleå. Kto kontrolował Narwik, ten mógł odciąć niemiecki przemysł od ważnego surowca.

Jaką rolę odegrali Polacy w bitwie o Narwik?

Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich gen. Zygmunta Bohusza-Szyszki zdobyła w nocy z 27 na 28 maja 1940 roku półwysep Ankenes naprzeciw Narwiku. Na morzu walczyły niszczyciele „Grom”, „Burza” i „Błyskawica”, a statki „Chrobry”, „Batory” i „Sobieski” przewoziły wojsko.

Ilu polskich żołnierzy zginęło pod Narwikiem?

Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich straciła 97 zabitych, 28 zaginionych i 189 rannych. Do tego doszło 59 marynarzy z ORP „Grom”, który zatonął 4 maja 1940 roku po trafieniu bombami w Rombaksfiordzie.

Dlaczego alianci opuścili Narwik po jego zdobyciu?

W tym samym czasie Niemcy przełamali front we Francji i wojska były potrzebne na froncie zachodnim. Decyzję o ewakuacji podjęto jeszcze przed szturmem na Narwik. Alianci zniszczyli port i kolej, a między 3 a 8 czerwca 1940 roku odpłynęli z Norwegii.

Co stało się z niemieckimi niszczycielami pod Narwikiem?

Wszystkie dziesięć niszczycieli, które przywiozły desant, zostało zatopionych przez Royal Navy w bitwach w fiordzie 10 i 13 kwietnia 1940 roku. Około 2100 rozbitków utworzyło pułk piechoty morskiej, który walczył potem na lądzie u boku strzelców górskich.

▸ POWIĄZANE_WPISY