8 września 1514 roku nad Dnieprem, niedaleko Orszy, wojska polsko-litewskie hetmana Konstantego Ostrogskiego rozbiły armię moskiewską Iwana Czeladnina. Polacy i Litwini przeprawili się nocą przez rzekę po mostach zbudowanych z łodzi i beczek po winie, a w decydującym momencie hetman pozorowanym odwrotem wciągnął moskiewską jazdę w wąwóz, gdzie czekała na nią piechota z artylerią. Pod Orszą do niewoli trafił sam dowódca moskiewski i kilkudziesięciu bojarów. Zwycięstwo nie przyniosło odzyskania Smoleńska, ale rozbiło sojusz wymierzony w Jagiellonów – i zostało uwiecznione na jednym z najstarszych obrazów batalistycznych w Europie.
Wojna o Smoleńsk
Na początku XVI wieku Wielkie Księstwo Litewskie toczyło kolejne wojny z Moskwą o ziemie ruskie. Pokój zawarty w 1508 roku zatwierdził wcześniejsze zdobycze moskiewskie, ale spokój trwał krótko.
Upadek Smoleńska w lipcu 1514
W 1512 roku wielki książę moskiewski Wasyl III znów zaatakował Litwę. Dwa pierwsze oblężenia Smoleńska – zimą 1512/1513 i latem 1513 roku – zakończyły się niepowodzeniem. Wiosną 1514 roku Moskwa uderzyła po raz trzeci, z armią, którą dawniej szacowano nawet na 80 tysięcy ludzi (współcześni historycy liczą ją znacznie skromniej), i z artylerią liczącą od 140 do 300 dział. Niezadowolenie załogi i mieszczan podsycali emisariusze z obozu oblegających, wśród nich stronnicy kniazia Michała Glińskiego – litewskiego magnata, który w 1508 roku przeszedł na stronę Moskwy i brał udział we wcześniejszych oblężeniach miasta. Ostrzał artyleryjski i nacisk smoleńskiej starszyzny złamały w końcu wojewodę Jerzego Sołłohuba, który jeszcze w kwietniu przysięgał bronić twierdzy „aż do gardła swego”. 31 lipca 1514 roku Smoleńsk poddał się, a 1 sierpnia wojska moskiewskie z Wasylem III uroczyście wkroczyły do miasta.
Sołłohub nie złożył przysięgi moskiewskiemu władcy i wrócił na Litwę, gdzie – według źródeł moskiewskich – stracono go za poddanie twierdzy. Zawiedziony był też Gliński: Wasyl III nie oddał mu Smoleńska, więc kniaź podjął tajne rokowania z Zygmuntem Starym. Spisek wykryto, a Glińskiego uwięziono.
Sojusz przeciw Jagiellonom
Utrata Smoleńska zbiegła się z groźną sytuacją dyplomatyczną. W sierpniu 1514 roku Wasyl III zawarł sojusz z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem, z którym współdziałał też wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern. Sojusznicy mieli w 1515 roku uderzyć wspólnie na Polskę i Litwę.
Król Zygmunt I Stary zebrał wyprawę na odsiecz ziem smoleńskich. Dowództwo powierzył hetmanowi wielkiemu litewskiemu, księciu Konstantemu Ostrogskiemu – prawosławnemu magnatowi, który miał już za sobą wiele walk z Tatarami i Moskwą.
Siły obu stron
W drodze na wschód część wojsk polsko-litewskich zostawiono do osłony Borysowa, gdzie pozostał też król z ok. 4 tysiącami żołnierzy. Ostrogski ruszył na Orszę z resztą sił.
Jazda, piechota i artyleria
Poniższe zestawienie pokazuje siły, które starły się pod Orszą, według najczęściej przytaczanych szacunków.
| Polska i Litwa | Moskwa | |
|---|---|---|
| Dowódca | hetman Konstanty Ostrogski | koniuszy Iwan Czeladnin |
| Siły na polu bitwy | ok. 25–26 tys.: 15 tys. jazdy litewskiej, 5 tys. jazdy polskiej, 3 tys. żołnierzy nadwornych, 3 tys. piechoty | ok. 35–40 tys., według starszych szacunków do 80 tys. – niemal wyłącznie jazda |
| Artyleria | liczne działa i falkonety | brak artylerii w polu |
| Straty | nieznane, znacznie mniejsze | od kilku do kilkunastu tysięcy zabitych i rannych, wielu jeńców |
Przewaga, która nie zależała od liczb
Moskwa miała przewagę liczebną, ale jej armia składała się niemal wyłącznie z jazdy. Po stronie polsko-litewskiej była najemna piechota z rusznicami, głównie ze Śląska, ochotnicy z Czech, artyleria i rota saperska. Różnica w uzbrojeniu i sposobie prowadzenia walki okazała się ważniejsza niż liczby. Dodatkowo w moskiewskim dowództwie trwał konflikt między Czeladninem a kniaziem Michaiłem Bułhakowem-Golicą.
Przeprawa przez Dniepr
Moskiewska armia rozłożyła się obozem między Orszą a Dubrowną. Jej dowódcy liczyli, że Polacy i Litwini będą musieli przeprawiać się przez dwa mosty na Dnieprze, które Moskwa kontrolowała.
Mosty z beczek po winie
Ostrogski wybrał inne miejsce – ok. 5 kilometrów na wschód od Orszy, kilka kilometrów w górę rzeki od strzeżonych mostów. W nocy z 7 na 8 września jazda przeszła przez bród naprzeciw wsi Paszyno, znany hetmanowi z wcześniejszej bitwy. Piechota i artyleria przeprawiły się po dwóch mostach pontonowych, zbudowanych z łodzi, pustych beczek po winie, piwie i wodzie oraz drewnianych bali. Budowała je rota saperska dowodzona przez mieszczanina z Żywca, Jana Basztę.
Około godziny 9 rano wojska polsko-litewskie stały już w szyku na równinie, z rzeką za plecami. Dla moskiewskich dowódców było to zaproszenie do bitwy – przeciwnik był mniej liczny i przyparty do Dniepru.
Szyk polsko-litewski
Polacy zajęli lewą stronę szyku: w centrum piechota z częścią artylerii i huf czelny Wojciecha Sampolińskiego, na lewym skrzydle 10 chorągwi kopijników Janusza Świerczowskiego. Prawą stronę zajęły siły litewskie Ostrogskiego i Jerzego Radziwiłła. Kluczowy był wąwóz na skrzydle – hetman obsadził go piechotą i działami, na wypadek gdyby udało się wciągnąć tam przeciwnika.
Przebieg bitwy
Obaj dowódcy zwlekali z rozpoczęciem walki. Czeladnin próbował przesuwać siły wąwozami w stronę Dniepru, by otoczyć Polaków i Litwinów i zepchnąć ich do rzeki.
Sampoliński odpiera Bułhakowa-Golicę
Około południa do ataku ruszył prawy pułk moskiewski Bułhakowa-Golicy, żeby oskrzydlić wojska koronne. Sampoliński wyszedł mu naprzeciw, ale musiał się cofnąć pod osłonę własnej piechoty i artylerii. Ogień rusznic i dział zatrzymał atakujących, a Sampoliński z ciężką jazdą koronną uderzył ponownie i przyparł część Moskwicinów do Dniepru. Bułhakowowi-Golicy nie przyszły z pomocą żadne posiłki – według kronikarza Zygmunta Herbersteina z powodu osobistych porachunków z Czeladninem.
Pozorowany odwrót i wąwóz
W tym czasie na prawe skrzydło polsko-litewskie natarł lewy pułk moskiewski kniazia Andrieja Oboleńskiego, wsparty przez część sił Czeladnina i pułk Iwana Temki Rostowskiego. Wobec przewagi przeciwnika Ostrogski zarządził pozorowany odwrót w stronę wąwozu. Moskiewska jazda rzuciła się w pogoń – i wpadła w wąwóz, gdzie czekały na nią działa i piechota z rusznicami. Od pocisku działowego zginął Temko Rostowski, poległ też kniaź Oboleński.
Zagłada lewego skrzydła zapoczątkowała rozbicie całej armii. Ostrogski rzucił do natarcia swoje oddziały, pod ich uderzeniem rozstąpiło się moskiewskie centrum, a Czeladnin ledwo zdołał dotrzeć do odwodu. Wkrótce doszła tam ciężka jazda Świerczowskiego i lekkozbrojni Radziwiłła. Pościg za uciekającymi trwał aż do rzeki Kropiwny, 4 kilometry od pola bitwy. Około godziny 18 bitwa była zakończona, a pogoń za niedobitkami trwała do północy.
,_Bitwa_pod_Orsz%C4%85.jpg){kind=link}
Skutki bitwy
W ręce zwycięzców wpadł moskiewski obóz i wielu jeńców, w tym sam Czeladnin i Bułhakow-Golica. Już następnego dnia Zygmunt Stary rozesłał listy o zwycięstwie do papieża, króla Węgier, doży Wenecji i wielkich mistrzów zakonów.
Jeńcy i propaganda zwycięstwa
Straty moskiewskie trudno oszacować. Ówczesne polskie przekazy mówiły o 80 tysiącach wrogów i 40 tysiącach zabitych, ale były mocno zawyżone. Współcześni historycy mówią o kilku do kilkunastu tysiącach zabitych i rannych. Część jeńców wysłano w darze zagranicznym dworom, najważniejszych osadzono w litewskich zamkach – Bułhakowa-Golicę uwolnił dopiero Zygmunt August w 1551 roku.
Największym sukcesem Orszy okazało się jej wykorzystanie w dyplomacji. Wieść o zwycięstwie rozbiła ligę antyjagiellońską – zamiast wspólnego ataku niemiecko-moskiewskiego w 1515 roku doszło do zjazdu wiedeńskiego i porozumienia Jagiellonów z Habsburgami.
Smoleńsk, którego nie odzyskano
Militarnie zwycięstwo nie było pełne. Ostrogski zajął Dubrownę, Krzyczew i Mścisław, ale Smoleńska – głównego celu wyprawy – nie odzyskał. Miasto wróciło do Rzeczypospolitej dopiero w 1611 roku, po blisko dwuletnim oblężeniu – w epoce, w której husaria zdobywała sławę w wojnach z Moskwą.
„Scypion Ruski”: współcześni nazywali Konstantego Ostrogskiego „Scypionem Ruskim”, porównując go do rzymskiego wodza. Jako prawosławny otrzymał po bitwie specjalny przywilej na budowę w Wilnie dwóch nowych cerkwi – mimo zakazu obowiązującego w Wielkim Księstwie od czasów Władysława Jagiełły.
Pamięć o Orszy
Bitwa pod Orszą pokazała różnicę w sposobie prowadzenia wojny między państwem Jagiellonów a Moskwą. Współdziałanie jazdy, piechoty i artylerii, wykorzystanie terenu i podstęp przyniosły zwycięstwo nad liczniejszym, ale jednorodnym przeciwnikiem.
Obraz z kręgu Cranacha
W Muzeum Narodowym w Warszawie znajduje się obraz „Bitwa pod Orszą”, namalowany ok. 1524–1530 roku przez artystę z kręgu Lucasa Cranacha Starszego, przypisywany Hansowi Krellowi. To jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o wyglądzie ówczesnej jazdy – widać na nim ciężkozbrojnych kopijników, lekką jazdę litewską, piechotę z bronią palną i most pontonowy na Dnieprze.
Orsza a Białoruś
Na proporcach jazdy litewskiej widać czerwony krzyż na białym polu – do tych barw nawiązuje późniejsza biało-czerwono-biała flaga Białorusi. 8 września 1992 roku, w rocznicę bitwy, na placu Niepodległości w Mińsku żołnierze niepodległej Białorusi złożyli pierwszą przysięgę wojskową, a dzień ten zaczęto obchodzić jako Dzień Białoruskiej Wojskowej Chwały. Za rządów Alaksandra Łukaszenki władze odeszły od tej tradycji – świętem armii jest 23 lutego, data przejęta z czasów radzieckich. W 2005 roku członków białoruskiej opozycji ukarano grzywnami za obchody rocznicy bitwy. Na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie widnieje napis „ORSZA 8 IX 1514”, a Sejm Litwy ogłosił 2014 rok Rokiem Bitwy pod Orszą.
Przebieg bitwy i jej tło za panowania Zygmunta Starego omawia film kanału „Na bitewnym szlaku”.
Orsza należy do grupy wielkich zwycięstw polskiego oręża nad liczniejszym przeciwnikiem – obok Grunwaldu, Kircholmu czy Kłuszyna. Od innych różni ją to, że o wyniku zdecydowały nie tylko szarże jazdy, ale przede wszystkim piechota i artyleria.
Bitwa pod Orszą – najczęściej zadawane pytania
Kto wygrał bitwę pod Orszą w 1514 roku?
Wojska polsko-litewskie pod dowództwem hetmana wielkiego litewskiego Konstantego Ostrogskiego. 8 września 1514 roku rozbiły armię moskiewską Iwana Czeladnina, który sam trafił do niewoli wraz z wieloma bojarami.
Jak Ostrogski pokonał liczniejszą armię moskiewską?
Połączył działania jazdy, piechoty i artylerii oraz wykorzystał teren. Pozorowanym odwrotem wciągnął moskiewską jazdę w wąwóz, gdzie czekały na nią działa i piechota z rusznicami. Moskwa dysponowała niemal wyłącznie jazdą i nie miała odpowiedzi na ogień broni palnej.
Czy po bitwie pod Orszą odzyskano Smoleńsk?
Nie. Ostrogski zajął Dubrownę, Krzyczew i Mścisław, ale Smoleńsk, utracony na przełomie lipca i sierpnia 1514 roku, pozostał w rękach Moskwy. Rzeczpospolita odzyskała go dopiero w 1611 roku. Największą korzyścią z bitwy było rozbicie sojuszu Moskwy z Habsburgami.
Gdzie można zobaczyć obraz „Bitwa pod Orszą”?
W Muzeum Narodowym w Warszawie. Obraz powstał ok. 1524–1530 roku, jest przypisywany Hansowi Krellowi z kręgu Lucasa Cranacha Starszego i należy do najważniejszych przedstawień uzbrojenia oraz taktyki wojsk z początku XVI wieku.
Dlaczego bitwa pod Orszą jest ważna dla Białorusinów?
Bitwa rozegrała się na terenie dzisiejszej Białorusi, a jej rocznicę, 8 września, od 1992 roku obchodzi się jako Dzień Białoruskiej Wojskowej Chwały. Białoruska opozycja traktuje bitwę jako symbol tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, podczas gdy władze Łukaszenki świętują dzień armii 23 lutego, zgodnie z tradycją radziecką, i stawiają na integrację z Rosją.
