Pocisk Brimstone to jeden z nielicznych systemów uzbrojenia, który w Ukrainie dosłownie zszedł z nieba na ziemię – przekazany przez Wielką Brytanię jako broń naziemna, odpalana z kołowych wyrzutni zamiast ze skrzydeł samolotu. Ta ewolucja potwierdza to, co projektanci MBDA wiedzieli od początku: Brimstone jest wyjątkowo wszechstronnym pociskiem przeciwpancernym, którego unikalne naprowadzanie dwumodowe pozwala atakować cele ruchome z dużej odległości, bez ciągłego wsparcia ze strony pilota. Wchodząc do służby w RAF w 2005 roku, zaprojektowany pierwotnie do rażenia kolumn czołgów na europejskim teatrze działań wojennych, do dziś pozostaje jednym z najbardziej precyzyjnych taktycznych pocisków powietrze-ziemia na świecie.
Historia i geneza pocisku Brimstone
Początki Brimstone’a sięgają lat 80. XX wieku i pilnej potrzeby brytyjskich sił powietrznych. RAF potrzebował broni zdolnej do samodzielnego wyszukiwania i niszczenia czołgów bez udziału pilota w procesie naprowadzania. Podstawowy scenariusz zakładał atak na masowe formacje pancerne w Europie Środkowej – stąd od początku priorytetem była zasada „odpal i zapomnij” (ang. fire-and-forget).
Od Hellfira do samodzielnego projektu
Kontrakt na rozwój pocisku przyznano 7 listopada 1996 roku konsorcjum GEC-Marconi (którego działy rakietowe weszły następnie w skład koncernu MBDA). Punktem wyjścia był układ napędowy i kadłub AGM-114 Hellfire – amerykańskiego pocisku powietrze-ziemia, który za sprawą śmigłowców AH-64 Apache stał się synonimem precyzyjnych uderzeń. Jednak na tym podobieństwo praktycznie się kończy. Brimstone otrzymał zupełnie nową głowicę naprowadzającą, nowy silnik rakietowy oraz nową głowicę bojową.
Pierwsze odpalenie naziemne miało miejsce w sierpniu 1999 roku. We wrześniu 2000 roku pocisk po raz pierwszy odpalono z pokładu samolotu Tornado GR4. Po długotrwałym procesie testów wersja jednomodowa (wyłącznie radarowe naprowadzanie milimetrowe) weszła do służby operacyjnej w RAF w 2005 roku. Wersja dwumodowa, z dodatkowym naprowadzaniem laserowym, dołączyła w 2008 roku.
Dlaczego dołożono laser?
Decyzja o dodaniu trybu laserowego nie była planowana od początku. Doświadczenia z Afganistanu – gdzie priorytetem stało się rażenie pojedynczych celów lub pojazdów w trudnym terenie zurbanizowanym, a nie kolumn pancernych – pokazały, że samodzielne naprowadzanie radarowe czasem wskazywało jako cel obiekty niezamierzone. Dodanie półaktywnego naprowadzania laserowego dało pilotom i operatorom naziemnym możliwość precyzyjnego oznaczenia konkretnego celu, który pocisk ma trafić, zachowując jednocześnie zalety trybu autonomicznego. Obie opcje mogą być stosowane wymiennie w jednej misji.
Naprowadzanie – serce systemu Brimstone
Brimstone to pocisk dwumodowy (ang. dual-mode), co w praktyce oznacza dwie niezależne metody naprowadzania na cel.
Radarowa głowica milimetrowa (mmW)
Podstawowym trybem jest aktywna głowica radarowa pracująca w paśmie 94 GHz, należącym do zakresu fal milimetrowych. Radar ten samodzielnie skanuje teren przed sobą, identyfikuje cele o charakterystycznej sygnaturze odpowiadającej pojazdom opancerzonym i naprowadza pocisk bez żadnej interwencji pilota po odpaleniu.
Ta zasada „odpal i zapomnij” daje kluczową przewagę taktyczną: jeden samolot może wystrzelić kilka pocisków i natychmiast wykonać zwrot unikowy, zamiast utrzymywać podświetlenie celu laserem przez kilkadziesiąt sekund lotu pocisku. Radar milimetrowy funkcjonuje w każdych warunkach pogodowych i w dymie, co odróżnia go od systemów optycznych lub laserowych.
Tryb LOAL (lock-on after launch) pozwala wystrzelić pocisk bez widzialności celu – Brimstone leci w stronę wyznaczonego obszaru i dopiero tam aktywuje głowicę radarową, szukając celu. To krytyczna zaleta przy ataku zza przeszkód terenowych lub przy wysokim zagrożeniu ze strony obrony przeciwlotniczej – pilot nie musi zbliżać się nad cel.
Półaktywne naprowadzanie laserowe
Drugi tryb korzysta z tradycyjnego naprowadzania laserowego: operator wskaźnika laserowego (naziemny lub lotniczy) podświetla cel wiązką lasera, a głowica pocisku poszukuje odbitego sygnału. Ten tryb pozwala atakować cele wskazane z zewnątrz i daje operatorom pełną kontrolę nad tym, który konkretnie pojazd lub budynek zostanie zniszczony.
Zdolność do strzelania salwą
Unikalną cechą operacyjną Brimstone’a jest możliwość odpalania salwowego. Podczas wystrzelenia kilku pocisków jednocześnie każdy z nich autonomicznie wybiera inny cel spośród grupy, eliminując dublowanie uderzeń. Jeden samolot może w jednym przelocie zniszczyć kilka pojazdów opancerzonych z kolumny, zanim jakikolwiek obserwator naziemny zdąży zareagować.
Dane techniczne i konstrukcja
Poniżej zestawienie kluczowych parametrów kolejnych generacji pocisku.
| Parametr | Brimstone 1 (DMB) | Brimstone 2 | Brimstone 3 |
|---|---|---|---|
| Masa | ~50 kg | ~50 kg | ~50 kg |
| Długość | 1,8 m | 1,8 m | 1,8 m |
| Średnica | 178 mm | 178 mm | 178 mm |
| Głowica bojowa | tandemowa kumulacyjna (6,3 kg) | tandemowa kumulacyjna | tandemowa kumulacyjna |
| Naprowadzanie | mmW + SAL (dwumodowe) | mmW + SAL (ulepszone) | mmW + SAL + zaawansowane |
| Donośność (z samolotu) | ok. 20 km | ok. 40 km | ponad 40 km |
| Pierwsze użycie | 2009 (Afganistan) | 2022 (Ukraina) | test 2019, produkcja od ~2028 |
Głowica bojowa to typ tandemowej głowicy kumulacyjnej (ang. shaped charge): mniejszy ładunek wstępny (ok. 100 g) detonuje pancerz reaktywny, a następnie główna głowica o masie 6,2 kg przebija właściwy pancerz bazowy. Taka sekwencja pozwala niszczyć nowoczesne czołgi wyposażone w pancerz reaktywny wybuchowy (ERA).
Silnik i koszty uzbrojenia
Pocisk jest napędzany silnikiem rakietowym na paliwo stałe. Od wersji Brimstone 3 silnik oraz głowica bojowa spełniają rygorystyczne normy tzw. amunicji mało wrażliwej (IM – Insensitive Munition). Oznacza to, że pocisk nie zdetonuje przypadkowo w wyniku pożaru lub trafienia odłamkiem, co drastycznie zwiększa bezpieczeństwo logistyki i obsługi naziemnej.
Szacunkowy koszt jednostkowy pocisku Brimstone zależy od wariantu i wielkości zamówienia. Wersje dwumodowe (Dual-Mode Brimstone) wyceniano w przeszłości na około 105 000 do 175 000 funtów brytyjskich za sztukę. Współczesne kontrakty uwzględniają w cenie również koszty integracji, szkoleń i sprzętu testowego.
Warianty i ewolucja systemu Brimstone
Od momentu wejścia do służby system ewoluował znacząco, odpowiadając na nowe wyzwania operacyjne.
Brimstone 2 – dwukrotnie większa donośność
Brimstone 2 to najważniejszy skok generacyjny: donośność wzrosła dwukrotnie w stosunku do pierwotnej wersji, osiągając według dostępnych danych ponad 40 km przy odpaleniu z dużego pułapu z samolotu stałopłatowego. Ulepszona głowica radarowa mmW lepiej radzi sobie ze skomplikowanym tłem terenu, a nowy silnik rakietowy zwiększył prędkość lotu. Wersja ta weszła do służby w 2016 roku i to właśnie Brimstone 2 przekazywano Ukrainie od 2022 roku.
Brimstone 3 – zdolności naziemne i dalsze zamówienia
Po raz pierwszy pocisk Brimstone 3 odpalono testowo w marcu 2019 roku na szwedzkim poligonie Vidsel. Nowy wariant wyposażono w dodatkowe układy umożliwiające skuteczniejsze działanie w trybie naziemnym (surface-to-surface). W czerwcu 2024 roku Niemcy zatwierdziły zakup 3266 pocisków Brimstone 3 dla myśliwców Eurofighter Typhoon, z pierwszymi dostawami planowanymi od 2028 roku. Wartość pierwszej transzy to ok. 376 mln euro za 378 pocisków – w tym 274 operacyjne (bojowe), 29 przeznaczonych do testów oraz 75 szkoleniowych.
Sea Spear – wersja morska
Odmiana morska Sea Spear, przeznaczona do zwalczania szybkich łodzi patrolowych i roju jednostek pływających, niesie większą głowicę bojową o masie ok. 16 kg – ponad dwukrotnie cięższą niż wersja bazowa. Aby zmieścić większy ładunek w tym samym kadłubie, projektanci ograniczyli ilość paliwa, co przekłada się na nieco mniejszą donośność wariantu morskiego w stosunku do lotniczego. W maju 2013 roku MBDA przeprowadziło pokaz, w którym salwa trzech pocisków Sea Spear jednocześnie zniszczyła pięć celów imitujących szybkie jednostki bojowe.
Wersja naziemna – Wolfram dla Ukrainy
Pocisk Brimstone 2 dostosowano do odpalania z wyrzutni naziemnych. Zanim wprowadzono docelowe rozwiązania, Ukraińcy z powodzeniem odpalali pociski z zaimprowizowanych prowadnic montowanych na skrzyniach ładunkowych cywilnych ciężarówek dostawczych. W 2023 roku dostarczono dedykowany projekt Wolfram – wyrzutnie na kołowych podwoziach Supacat 6×6. Każdy pojazd przenosi 8 pocisków w konfiguracji podobnej do lekkich wyrzutni rakietowych. To pierwsza potwierdzona bojowa operacja naziemna systemem Brimstone na taką skalę.
Platformy nosicielskie
Brimstone jest i był przenoszony przez kilka typów samolotów i bezzałogowców.
- Tornado GR4 – pierwotna platforma RAF, wycofana ze służby w 2019 roku; to ona pierwsza użyła pocisków Brimstone bojowo w Afganistanie w 2009 roku
- Eurofighter Typhoon – aktualny główny nosiciel RAF; integracja zakończyła się ok. 2019 roku, kiedy to Typhoon zaatakował łódź ISIS w Syrii – było to pierwsze bojowe użycie pocisku z tego samolotu
- MQ-9 Reaper – bezzałogowiec szturmowy klasy MALE (średni pułap, długi czas lotu); próby odpalenia z drona przeprowadzono w grudniu 2013 i styczniu 2014 roku w bazie China Lake w USA; donośność z drona MQ-9 Reaper jest mniejsza (ok. 12 km) niż z samolotu stałopłatowego z racji niższego pułapu i mniejszej prędkości początkowej
- Wyrzutnie naziemne Wolfram – dedykowana platforma lądowa dostarczona Ukrainie
Kluczową cechą operacyjną jest podwieszanie na belkach trójprowadnicowych (ang. tri-rail): pod każdym skrzydłem samolot może nieść trzy pociski Brimstone na jednym pylonie. Jeden Typhoon może wyruszyć z sześcioma pociskami i zniszczyć sześć różnych celów pancernych w jednym przelocie – to zdolność, której nie oferuje żaden inny zachodni pocisk klasy Hellfire.
Brimstone w akcji – użycie bojowe
Brimstone ma bogatą historię operacyjną na kilku teatrach działań, począwszy od Afganistanu.
Afganistan 2009
Pierwsze bojowe użycie pocisku nastąpiło w czerwcu 2009 roku, gdy 12. Eskadra RAF wyposażona w samoloty Tornado GR4 przybyła do Afganistanu w ramach operacji Herrick. W warunkach walk miejskich i bliskości ludności cywilnej dwumodowe naprowadzanie okazało się nieocenione – pilot lub operator podświetlacza mógł wskazać precyzyjnie jeden pojazd lub grupę bojowników, minimalizując ryzyko strat pobocznych.
Libia 2011
Operacja Ellamy nad Libią stała się prawdziwym chrztem bojowym na masową skalę. W pierwszych czterech tygodniach kampanii RAF wystrzelił 60 pocisków Brimstone – tyle, ile łącznie we wszystkich wcześniejszych operacjach. W całej kampanii libijskiej zużyto ich około 230. Raportowana skuteczność trafień przekroczyła 98 procent. Libijski teatr działań pokazał siłę trybu autonomicznego: ataki kolumn pojazdów na otwartym terenie, gdzie samodzielna głowica radarowa mogła identyfikować i przydzielać cele bez stałego nadzoru pilota.
Irak i Syria 2015–2017
W grudniu 2015 roku, po głosowaniu parlamentu, RAF rozpoczął operacyjne użycie pocisków Brimstone w Syrii w ramach operacji Shader przeciwko Państwu Islamskiemu. Do marca 2017 roku wystrzelono 97 pocisków w Iraku i 73 w Syrii. Wielka Brytania wydała na te operacje łącznie ponad 18,7 mln funtów wartości pocisków Brimstone.
W lutym 2019 roku po raz pierwszy w warunkach bojowych Eurofighter Typhoon odpalił Brimstone – zniszczył łódź ISIS na rzece Eufrat w Syrii. To historyczne wydarzenie potwierdziło pełne wejście nowej platformy do służby bojowej z tym systemem uzbrojenia.
Ukraina od 2022 – pionierskie użycie naziemne
W kwietniu 2022 roku, po inwazji Rosji na Ukrainę, Wielka Brytania przekazała Ukraińskim Siłom Zbrojnym pociski Brimstone. Do maja 2022 roku trwały szkolenia ukraińskich operatorów. Pierwsze doniesienia o zniszczeniu rosyjskich czołgów przez naziemnie odpalony Brimstone pojawiły się 17 maja 2022 roku – był to debiut bojowy naziemnej wersji pocisku.
W 2023 roku dostarczono wyrzutnie Wolfram, dając Ukrainie w pełni mobilny system naziemny. Podobnie jak pocisk Javelin o charakterze przenośnym, Brimstone w konfiguracji naziemnej pozwolił ukraińskim siłom atakować pojazdy opancerzone z dystansu kilkunastu kilometrów, spoza zasięgu większości rosyjskiej artylerii lufowej.
Brimstone na tle konkurencji
Brimstone zajmuje specyficzną niszę w hierarchii zachodnich pocisków powietrze-ziemia, wyraźnie odróżniając się od bezpośrednich konkurentów.
AGM-114 Hellfire
AGM-114 Hellfire to bezpośredni przodek Brimstone’a pod względem gabarytów i zastosowania, ale koncepcyjnie to inny pocisk. Bazowy Hellfire II używa półaktywnego naprowadzania laserowego i wymaga ciągłego podświetlania celu przez wskaźnik laserowy przez kilkanaście sekund lotu. Dopiero wariant Hellfire „Longbow” (AGM-114L) otrzymał głowicę radarową mmW i zdolność fire-and-forget, ale jego donośność z pokładu śmigłowca wynosi poniżej 10 km. Brimstone z samolotu stałopłatowego sięga dwa do czterech razy dalej, a zdolność do strzelania salwą do wielu celów pozostaje jego wyłączną cechą wśród systemów tej klasy.
JAGM (Joint Air-to-Ground Missile)
Amerykański JAGM, następca Hellfira, uzyskał dwumodową głowicę (laser + radar mmW) zbliżoną koncepcyjnie do Brimstone’a. JAGM jest jednak cięższy i przeznaczony głównie do przenoszenia przez śmigłowce AH-64 i samoloty F/A-18. W porównaniu z Brimstone ma wyraźnie mniejszą donośność i nie ma potwierdzonej zdolności do salwowego naprowadzania na wiele celów jednocześnie – choć USA testują te możliwości. Oba systemy ewoluują w tym samym kierunku: więcej autonomii, większa donośność, możliwość ataku celów ruchomych bez ciągłego wsparcia operatora.
Storm Shadow a Brimstone – zupełnie inna klasa
Warto podkreślić podstawową różnicę z pociskiem Storm Shadow / SCALP, z którym Brimstone bywa mylony w mediach. Storm Shadow to strategiczny pocisk manewrujący do rażenia obiektów stałych w głębi ugrupowania przeciwnika, o donośności ponad 250 km. Brimstone to taktyczny pocisk przeciwpancerny klasy powietrze-ziemia o donośności kilkudziesięciu kilometrów, przeznaczony do niszczenia pojazdów opancerzonych i celów ruchomych. Oba są produktami MBDA i oba służą w RAF, ale działają w zupełnie różnych scenariuszach bojowych.
Pocisk Brimstone – najczęściej zadawane pytania
Czym różni się Brimstone od pocisku Hellfire i dlaczego Ukraina dostała właśnie ten?
Brimstone posiada aktywną głowicę radarową milimetrową (94 GHz) z trybem fire-and-forget i salwową zdolność niszczenia wielu celów jednocześnie. AGM-114 Hellfire w bazowej wersji wymaga ciągłego podświetlania laserowego. Ukraina otrzymała Brimstone 2, który ma dwukrotnie większą donośność niż Hellfire II, a w wersji naziemnej na wyrzutni Wolfram może atakować rosyjskie kolumny z dystansu kilkunastu kilometrów bez ryzyka zestrzelenia samolotu.
Jaka jest donośność pocisku Brimstone i od czego zależy?
Donośność Brimstone'a zależy przede wszystkim od platformy i pułapu odpalenia. Z samolotu stałopłatowego na dużym pułapie wersja Brimstone 2 osiąga ponad 40 km – energia kinetyczna pocisku po uwolnieniu jest znacznie większa niż przy odpaleniu z małej wysokości. Z drona MQ-9 Reaper leci on maksymalnie ok. 12 km, a z naziemnych wyrzutni Wolfram donośność jest zbliżona do wersji śmigłowcowej – kilkanaście kilometrów.
Czy Brimstone może zniszczyć nowoczesny czołg wyposażony w pancerz reaktywny?
Tak – Brimstone przenosi tandemową głowicę kumulacyjną zaprojektowaną właśnie do pokonywania pancerza reaktywnego (ERA). Mniejszy ładunek wstępny (~100 g) detonuje płytki ERA, a następnie główna głowica o masie ok. 6,2 kg przebija pancerz bazowy. Taka sekwencja pozwala niszczyć czołgi wyposażone w nowoczesne systemy ochrony aktywnej – w tym rosyjskie T-72 i T-80 z blokami Kontakt-5.
Dlaczego Niemcy zamówiły ponad 3000 pocisków Brimstone 3 zamiast rozwijać własny odpowiednik?
Niemcy zdecydowały się na zakup gotowego systemu, ponieważ Brimstone 3 jest już sprawdzony bojowo, a jego integracja z Eurofighterem Typhoon jest technicznie dojrzała (Wielka Brytania użytkuje ten zestaw od 2019 roku). Opracowanie równoważnego pocisku od podstaw zajęłoby co najmniej dekadę i kosztowałoby wielokrotnie więcej. Bundestag zatwierdził w 2024 roku pierwszą transzę 378 pocisków (w tym 274 bojowe) za ok. 376 mln euro, z dostawami od 2028 roku.
Co oznacza tryb LOAL w pocisku Brimstone i dlaczego jest ważny taktycznie?
LOAL (lock-on after launch) to tryb, w którym pilot odpala pocisk w kierunku ogólnym przed namierzeniem konkretnego celu przez głowicę. Brimstone leci w zadany rejon, następnie aktywuje radar milimetrowy i dopiero wtedy identyfikuje i przechwytuje cel. Dzięki temu samolot nie musi zbliżać się nad gęsto broniony obszar ani utrzymywać prostego kursu podczas lotu pocisku – co dramatycznie zmniejsza ryzyko zestrzelenia przez systemy obrony przeciwlotniczej krótkiego zasięgu.
Geneza: https://en.wikipedia.org/wiki/AGM-114_Hellfire
Producent: https://en.wikipedia.org/wiki/MBDA
