Operacja Walkiria – spisek Stauffenberga i nieudany zamach na Hitlera z 20 lipca 1944

Operacja Walkiria to kryptonim nieudanego zamachu stanu z 20 lipca 1944 roku, podczas którego grupa oficerów Wehrmachtu pod wodzą pułkownika Clausa von Stauffenberga próbowała zabić Adolfa Hitlera i przejąć władzę w III Rzeszy. O godzinie 12:42 bomba ukryta w teczce eksplodowała w sali narad w Wilczym Szańcu pod Rastenburgiem. Hitler przeżył, osłonięty masywną, dębową podporą stołu, a pucz w Berlinie załamał się jeszcze tej samej nocy. Nazwa „Walkiria” pierwotnie oznaczała rutynowy plan mobilizacji armii rezerwowej, który spiskowcy potajemnie przerobili w narzędzie przewrotu. Poniżej znajdziesz genezę wojskowego ruchu oporu, kulisy samego zamachu, przyczyny jego porażki oraz falę egzekucji, która pochłonęła około dwustu konspiratorów.

Geneza spisku – ruch oporu w Wehrmachcie

Opór wobec Hitlera narastał w niemieckich kręgach wojskowych na długo przed 1944 rokiem. Nie był to jednolity ruch, lecz luźna sieć oficerów, dyplomatów i urzędników, których łączyło rosnące przekonanie, że dyktator prowadzi Niemcy ku nieuchronnej katastrofie. Przez lata brakowało im jednak sprzyjających okoliczności, środków oraz zgody co do tego, jak daleko wolno się posunąć w zdradzie stanu.

Pierwsi spiskowcy i kryzys 1938 roku

Zalążki spisku sięgają 1938 roku i afery Blomberga-Fritscha, gdy Hitler usunął z dowództwa Wehrmachtu niewygodnych generałów. Szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, generał Ludwig Beck, próbował wtedy nakłonić generalicję do zbiorowego protestu przeciwko planom wojny z Czechosłowacją. Gdy jego starania nie przyniosły skutku, 18 sierpnia 1938 roku podał się do dymisji, stając się cywilnym patronem i autorytetem konspiracji.

Jesienią 1938 roku grupa oficerów powiązana z generałem Erwinem von Witzlebenem planowała aresztować Hitlera w chwili wybuchu wojny o Sudety. Spisek rozsypał się, gdy układ monachijski oddał Hitlerowi Czechosłowację bez jednego wystrzału, odbierając zamachowcom argument o wpychaniu kraju w wojnę. Kolejne próby nawiązania kontaktu z Londynem także spełzły na niczym, ponieważ brytyjska dyplomacja nie chciała pertraktować z niemiecką opozycją.

W cieniu tych działań funkcjonowała Abwehra, wojskowa służba wywiadu kierowana przez admirała Wilhelma Canarisa. To właśnie jej oficerowie, tacy jak pułkownik Hans Oster, dostarczali później spiskowcom materiały wybuchowe i zapewniali osłonę organizacyjną. Cywilnym kandydatem na przyszłego kanclerza pozostawał natomiast Carl Goerdeler, były nadburmistrz Lipska.

Odrodzenie oporu po Stalingradzie

Klęski na froncie wschodnim odmieniły nastroje w korpusie oficerskim. Dopiero katastrofa w bitwie pod Stalingradem zimą 1942/1943 roku przekonała młodsze pokolenie sztabowców, że wojna jest przegrana, a dalsza zwłoka kosztuje setki tysięcy istnień. Motorem odrodzonej konspiracji stał się generał Henning von Tresckow, oficer sztabu Grupy Armii Środek, którego Gestapo nazwie później „głównym mózgiem” całego przedsięwzięcia.

Tresckow i jego ludzie zorganizowali kilka nieudanych zamachów jeszcze w 1943 roku. 13 marca 1943 roku podłożyli bombę w samolocie Hitlera wracającego ze Smoleńska, lecz chemiczny zapalnik zawiódł w chłodzie luku bagażowego. Osiem dni później pułkownik Rudolf von Gersdorff podjął próbę samobójczego ataku podczas wystawy zdobycznej broni. Uzbroił już nawet zapalnik ustawiony na 10 minut, ale Hitler opuścił salę zaledwie po dwóch minutach. Gersdorff musiał uciec do toalety, by gorączkowo rozbroić tykającą bombę.

Latem 1943 roku w struktury spisku wszedł pułkownik Claus Schenk von Stauffenberg, oficer, który wcześniej walczył w kampanii wrześniowej i w operacji Barbarossa. W Tunezji, 7 kwietnia 1943 roku, jego pojazd ostrzelały alianckie myśliwce. Stauffenberg stracił lewe oko, prawą dłoń i dwa palce lewej ręki, a mimo to po rekonwalescencji sam postanowił przeprowadzić zamach. To on tchnął w konspirację nową energię i nadał jej tempo, którego brakowało przez pięć lat.

FIG_01 // VISUAL_REF

Plan „Walkiria” – jak wojskowy plan mobilizacji stał się narzędziem zamachu

Geniusz spisku polegał na tym, że nie wymyślono nowego, podejrzanego mechanizmu przewrotu, lecz wykorzystano istniejący, oficjalny rozkaz operacyjny. Plan Walküre był realnym dokumentem sztabowym, zatwierdzonym przez samego Hitlera. Dawało to spiskowcom pozornie legalną podstawę do wyprowadzenia wojska na ulice.

Pierwotne przeznaczenie planu Walküre

W swojej pierwotnej postaci Walküre był planem awaryjnym armii rezerwowej (Ersatzheer), stacjonującej w głębi Rzeszy. Zakładał szybką mobilizację jednostek zapasowych na wypadek wewnętrznych zamieszek, sabotażu albo buntu milionów robotników przymusowych i jeńców wojennych, gdyby alianckie naloty sparaliżowały aparat państwowy. Plan opracował m.in. generał Friedrich Olbricht, a jego uruchomienie leżało w wyłącznej gestii dowództwa armii rezerwowej.

Jak spiskowcy przejęli plan mobilizacji

Tresckow i Stauffenberg sprytnie przeredagowali rozkazy do planu Walküre. W nowej wersji, natychmiast po śmierci Hitlera wojsko rezerwowe miało zająć kluczowe punkty stolicy, rozbroić SS i Gestapo oraz aresztować dygnitarzy partyjnych. Cała maszyneria miała ruszyć z gmachu dowództwa armii rezerwowej przy Bendlerstrasse w Berlinie (zwanego Bendlerblockiem). Powodzenie zależało od kilku równoległych kroków:

• Zabicie Hitlera – bez śmierci dyktatora żołnierze Wehrmachtu nie złamaliby przysięgi wierności złożonej osobiście na jego nazwisko.
• Odcięcie łączności – generał Erich Fellgiebel miał sparaliżować telefony i dalekopisy Wilczego Szańca, by odizolować kwaterę od reszty kraju.
• Ogłoszenie stanu wyjątkowego – rozkazy Walküre miały przekazać pełnię władzy wykonawczej wojsku pod pretekstem tłumienia puczu SS.
• Powołanie nowego rządu – Ludwig Beck miał objąć stanowisko głowy państwa, Carl Goerdeler kanclerza, a Erwin von Witzleben naczelnego dowódcy sił zbrojnych.

Kluczową rolę odegrał awans Stauffenberga. Latem 1944 roku został szefem sztabu armii rezerwowej, co dawało mu prawo udziału w naradach sytuacyjnych z Hitlerem. Ten sam okaleczony człowiek musiał więc podłożyć bombę w kwaterze Führera na Mazurach, a potem wrócić do Berlina i dowodzić przewrotem – zadanie karkołomne, które zaważyło na ostatecznym fiasku.

Poniższa tabela zestawia najważniejsze postacie konspiracji, ich funkcje i los, jaki je spotkał po 20 lipca.

Zestawienie pokazuje, jak specyficzna była to grupa. Jednych pchał sprzeciw moralny, innych zimna kalkulacja, że tylko obalenie Hitlera uratuje Niemcy przed całkowitą zagładą i sowiecką okupacją.

Zamach w Wilczym Szańcu 20 lipca 1944

Do decydującej próby doszło w Wilczym Szańcu (niem. Wolfsschanze), głównej kwaterze Hitlera ukrytej w lasach pod Rastenburgiem (dzisiejszym Kętrzynem) w Prusach Wschodnich. Stauffenberg planował atak już 11 i 15 lipca, jednak przerywał akcję ze względu na nieobecność Heinricha Himmlera lub Hermanna Göringa – spiskowcy chcieli zlikwidować całą czołówkę III Rzeszy. 20 lipca, wiedząc, że Gestapo depcze konspiratorom po piętach, Stauffenberg postanowił działać bez względu na okoliczności.

Przebieg zamachu i fatalny błąd

Rankiem 20 lipca Stauffenberg wraz z adiutantem, porucznikiem Wernerem von Haeftenem, przyleciał z Berlina do Prus Wschodnich. W teczce mieli dwa kilogramowe ładunki brytyjskiego plastycznego materiału wybuchowego z cichymi zapalnikami chemicznymi. Tuż przed naradą Stauffenberg poprosił o możliwość odświeżenia się w bocznym pomieszczeniu. Tam zaczął uzbrajać bomby, zgniatając szczypcami ampułki kwasu zaledwie trzema palcami okaleczonej dłoni.

Niestety, do pokoju zajrzał zniecierpliwiony podoficer ponaglający do wyjścia. W pośpiechu Stauffenberg włożył do teczki tylko jeden, uzbrojony ładunek – drugi, nieaktywny, zabrał ze sobą Haeften. Był to błąd, który zaważył na losach świata. Gdyby włożył do teczki także drugi blok plastiku, eksplozja pierwszej bomby wywołałaby tzw. detonację sympatyczną, a zsumowana siła wybuchu zabiłaby wszystkich w pomieszczeniu.

Naradę przeniesiono na wcześniejszą godzinę z powodu spodziewanej wizyty dyktatora Włoch, Benito Mussoliniego. Z powodu letniego upału spotkanie odbywało się nie w dusznym, betonowym schronie, lecz w lekkim, drewnianym baraku z otwartymi oknami. Stauffenberg wstawił teczkę pod stół, blisko Hitlera, po czym pod pretekstem pilnego telefonu opuścił salę. O godzinie 12:42 nastąpiła potężna eksplozja. Przekonany o sukcesie Stauffenberg wsiadł do samochodu, blefem przebił się przez posterunki i odleciał do Berlina.

Dlaczego Hitler przeżył

Hitler wyszedł z zamachu z pękniętymi bębenkami, poparzonymi nogami i lekkimi ranami, choć wybuch zabił łącznie cztery osoby (w tym generałów Kortena i Schmundta). O przetrwaniu dyktatora zadecydował splot kilku przypadków:

• Tylko jedna bomba – połowa planowanego ładunku oznaczała znacznie słabszą falę uderzeniową.
• Przesunięta teczka – pułkownik Heinz Brandt, szukając miejsca dla nóg, odsunął przeszkadzającą mu teczkę za masywną, dębową podporę stołu. Ta gruba deska zadziałała jak tarcza, chroniąc Hitlera. Sam Brandt zginął w wyniku wybuchu.
• Drewniany barak zamiast bunkra – otwarte okna i lekka konstrukcja pozwoliły ciśnieniu ujść na zewnątrz. W litym, betonowym schronie fala odbiłaby się od ścian, miażdżąc organy wewnętrzne wszystkich zebranych.
• Zmiana godziny narady – wcześniejszy termin i skrócone spotkanie zmniejszyły margines, w jakim działał chemiczny zapalnik.

Każdy z tych czynników z osobna wydaje się drobiazgiem. Złożone razem sprawiły, że najlepiej przygotowany zamach w historii III Rzeszy zakończył się fiaskiem. Hitler uznał swoje ocalenie za znak opatrzności i już po południu oprowadzał Mussoliniego po zgliszczach baraku.

Kulisy konspiracji i minutową dramaturgię dnia zamachu przystępnie rekonstruuje poniższy materiał – dobrze pokazuje, jak wąska granica dzieliła powodzenie spisku od katastrofy.

Upadek spisku i przejęcie władzy, które się nie udało

Zamach na Mazurach był dopiero pierwszym aktem. Prawdziwy przewrót miał rozegrać się w Berlinie, gdzie spiskowcy potrzebowali kilku godzin sprawnego dowodzenia i jednej rzeczy, której nie mieli – pewności, że Hitler nie żyje.

Chaos w Bendlerblocku i sukces w Paryżu

Generał Fellgiebel zdołał jedynie na krótko zakłócić łączność Wilczego Szańca. Nie zniszczył centrali, by nie wzbudzić natychmiastowych podejrzeń, a SS dysponowało odrębnymi liniami. Ta luka okazała się śmiertelna dla puczu – informacja, że Hitler przeżył, dotarła do Berlina niemal równocześnie ze Stauffenbergiem. Przez kilka godzin dowódcy w całej Rzeszy dostawali sprzeczne rozkazy: jedne z Bendlerblocku nakazujące aresztowania, drugie z kwatery Führera odwołujące alarm.

Stauffenberg dotarł do dowództwa około 16:30 i z furią stwierdził, że generał Olbricht wahał się z uruchomieniem operacji Walkiria. Spiskowcy gorączkowo nadrabiali stracony czas, aresztując m.in. swojego przełożonego, generała Friedricha Fromma, który odmówił dołączenia do buntu.

Co ciekawe, plan miał szansę powodzenia. We Francji, podległe generałowi Carl-Heinrichowi von Stülpnagelowi jednostki wojskowe działały bezbłędnie i w ciągu kilku godzin bezkrwawo aresztowały w Paryżu ponad 1200 esesmanów i funkcjonariuszy SD. Pokazało to, że machina Walkirii mogła zadziałać, gdyby w Berlinie wykazano się podobną determinacją.

Zwrot majora Remera i koniec puczu

Przełom w stolicy Rzeszy nastąpił wieczorem. Major Otto Ernst Remer, gorliwy dowódca berlińskiego batalionu wartowniczego, miał obsadzić dzielnicę rządową i zatrzymać ministra propagandy, Josepha Goebbelsa. Zamiast ulec aresztowaniu, Goebbels połączył Remera telefonicznie bezpośrednio z Wilczym Szańcem. Głos żyjącego Hitlera w słuchawce w jednej chwili przekreślił cały plan. Remer natychmiast otrzymał awans na pułkownika i rozkaz bezwzględnego stłumienia puczu.

Około 22:30 pod Bendlerblock podeszli żołnierze wierni reżimowi. Uwolniony z aresztu domowego generał Fromm przejął inicjatywę. Chcąc zatrzeć ślady własnej wiedzy o spisku i uratować skórę, natychmiast powołał doraźny sąd wojenny. Nocna strzelanina na korytarzach dowództwa zakończyła dzień, który miał obalić dyktaturę, a przypieczętował jej najbardziej brutalny odwet.

Poniższa oś czasu porządkuje najważniejsze wydarzenia tej doby.

Zestawienie unaocznia, jak wąskie było okno powodzenia. Spiskowcy stracili bezcenne godziny na potwierdzanie śmierci Hitlera, a gdy w końcu ruszyli do akcji, aparat nazistowski zdążył już opanować chaos komunikacyjny.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

TaniaKsiazka

Ostatni zamach na Hitlera

11.99 PLN

E-book o zamachu Stauffenberga w Wilczym Szańcu 20 lipca 1944 — dokładnie temat operacji Walkiria.

Kup w TaniaKsiazka →

Egzekucje i represje wobec spiskowców

Odwet ruszył natychmiast i objął nie tylko wykonawców zamachu, lecz cały krąg niemieckiego ruchu oporu. Hitler pałał żądzą zemsty – chciał nie tylko ukarać winnych, ale publicznie upokorzyć wojskową arystokrację i wyrwać opozycję z korzeniami.

Nocne rozstrzelanie na dziedzińcu Bendlerblocku

Generał Beck, uznany za duchowego przywódcę puczu, otrzymał od Fromma pistolet, by z honorem odebrać sobie życie. Jego próba samobójcza nie powiodła się i ciężko rannego generała dobito strzałem. Chwilę później, około godziny 00:15 w nocy z 20 na 21 lipca, na dziedzińcu Bendlerblocku w świetle reflektorów wojskowej ciężarówki rozstrzelano czterech głównych spiskowców.

Claus von Stauffenberg zginął, wznosząc okrzyk „Niech żyją święte Niemcy!” (Es lebe das heilige Deutschland!). Jego adiutant, porucznik Haeften, rzucił się w ostatniej chwili przed lufy, próbując zasłonić dowódcę własnym ciałem. Wraz z nimi pluton egzekucyjny zabił generała Olbrichta i pułkownika Albrechta Mertza von Quirnheima. Generał Fromm liczył, że szybkie uciszenie głównych świadków zamaskuje jego własne wahania. Przeliczył się – wkrótce sam stanął przed sądem i został rozstrzelany w marcu 1945 roku.

Procesy przed Trybunałem Ludowym i rzeźnickie haki

W kolejnych tygodniach Gestapo aresztowało około 7000 osób podejrzewanych o najdrobniejsze nawet związki z konspiracją. Około dwustu z nich stracono. Na specjalny rozkaz Hitlera oficerów wydalano z Wehrmachtu, by pozbawić ich prawa do sądu wojskowego, i wydawano w ręce Trybunału Ludowego (Volksgerichtshof). Przewodniczył mu Roland Freisler, fanatyczny sędzia znany z histerycznego wrzasku i teatralnego poniżania oskarżonych.

Pierwsze pokazowe procesy ruszyły 7 sierpnia 1944 roku. Hitler zażądał, by skazańców wieszano „jak bydło rzeźne”. W berlińskim więzieniu Plötzensee oficerów, w tym feldmarszałka von Witzlebena, wieszano na cienkich strunach od fortepianu zawieszonych na rzeźnickich hakach, by przedłużyć ich agonię. Z egzekucji kręcono makabryczne filmy, które Hitler kazał sobie wyświetlać w Wilczym Szańcu. Rodziny skazanych objęto okrutną zasadą odpowiedzialności zbiorowej (Sippenhaft), zsyłając krewnych, w tym kobiety i dzieci, do obozów koncentracyjnych.

Represje nie oszczędziły też tych, którzy odsunęli się od spisku wcześniej. Wiosną 1945 roku, na zaledwie kilka tygodni przed końcem wojny, w obozie we Flossenbürgu powieszono nagich admirała Canarisa i pułkownika Ostera. Główny organizator konspiracji, Henning von Tresckow, nie czekał na aresztowanie i tortury Gestapo – dowiedziawszy się o klęsce, 21 lipca odebrał sobie życie na froncie wschodnim, używając granatu do upozorowania śmierci w walce.

Dziedzictwo i pamięć o zamachu 20 lipca

Choć zamach zawiódł militarnie, z czasem stał się jednym z fundamentów powojennej niemieckiej tożsamości. Dla młodej Republiki Federalnej Niemiec oficerowie z 20 lipca stanowili dowód, że istniały „inne Niemcy” – ludzie gotowi zaryzykować życie i honor, by przeciwstawić się zbrodniczej tyranii. Ta ocena rodziła się jednak w bólach i dojrzewała przez dziesięciolecia.

Miejsca pamięci i rocznica 20 lipca

Dawny Bendlerblock w Berlinie, na którego dziedzińcu zginął Stauffenberg, mieści dziś obszerne Miejsce Pamięci Niemieckiego Ruchu Oporu (Gedenkstätte Deutscher Widerstand). Co roku 20 lipca składane są tam wieńce, a nowi rekruci Bundeswehry uroczyście składają przysięgę właśnie w tę rocznicę. Jest to symboliczne odwołanie do żołnierzy, którzy postawili własne sumienie ponad ślepe posłuszeństwo zbrodniarzowi. Temat trafił również do globalnej popkultury, głównie za sprawą hollywoodzkiego filmu „Walkiria” z 2008 roku, z Tomem Cruise’em w roli pułkownika Stauffenberga.

Dla polskiego czytelnika historia ta ma również wymiar lokalny. Wilczy Szaniec pod Kętrzynem, gdzie rozegrał się zamach, to dziś udostępnione zwiedzającym, monumentalne ruiny schronów w środku mazurskich lasów. Miejsce wybuchu bomby upamiętnia tam specjalna tablica.

Spór o ocenę spiskowców

Pamięć o 20 lipca nigdy nie była całkowicie pozbawiona kontrowersji. Część historyków podkreśla, że wielu spiskowców przez lata gorliwie służyło reżimowi, akceptowało początkowe podboje, a przeciw Hitlerowi zwrócili się dopiero wtedy, gdy klęska wojenna i inwazja Armii Czerwonej stały się nieuniknione. Inni odpowiadają, że nie umniejsza to wielkiej odwagi ludzi, którzy podnieśli rękę na dyktatora w sercu jego własnej, pilnie strzeżonej kwatery.

Zamach z 20 lipca obnażył prostą prawdę o schyłku III Rzeszy. Był ostatecznym dowodem, że mit niezwyciężonego Blitzkriegu ostatecznie upadł, a część niemieckiego korpusu oficerskiego szukała desperackiego ratunku dla kraju. Machina zniszczenia Hitlera przetrwała zamach o niecały rok, doprowadzając do śmierci kolejnych milionów ludzi, by ostatecznie runąć podczas bitwy o Berlin wiosną 1945 roku. Gdyby bomba Stauffenberga zabiła dyktatora, ostatnie miesiące wojny mogłyby wyglądać zupełnie inaczej – pozostaje to jednym z najsłynniejszych pytań „co by było, gdyby” w historii XX wieku.

Operacja Walkiria – najczęściej zadawane pytania