AGM-158B JASSM-ER (Joint Air-to-Surface Standoff Missile-Extended Range) to amerykański trudnowykrywalny pocisk manewrujący firmy Lockheed Martin o zasięgu ponad 1000 kilometrów, z penetrującą głowicą bojową o masie 1000 funtów (450 kg) i płatowcem o obniżonej sygnaturze radarowej (stealth). Wprowadzony do służby w USAF w 2014 roku, JASSM-ER jest przenoszony przez siedem typów samolotów amerykańskiego i sojuszniczego lotnictwa bojowego: F-15E Strike Eagle, F-16 Fighting Falcon, F/A-18 Super Hornet, F-35 Lightning II, B-1B Lancer, B-2 Spirit oraz B-52 Stratofortress. Najnowszy i największy w Europie kontrakt to polskie zamówienie z marca 2024 roku – aż 821 sztuk AGM-158B-2 za maksymalnie 1,77 miliarda dolarów, które uczyni Polskę największym po Stanach Zjednoczonych operatorem JASSM-ER na świecie. Pociski trafią na uzbrojenie polskich F-16C/D Block 52+ oraz przyszłych F-35A Husarz w latach 2026–2030, a Lockheed Martin rozwija już kolejny wariant JASSM-XR o zasięgu rzędu 1900 kilometrów.
Historia powstania AGM-158 JASSM
Pociski rodziny AGM-158 narodziły się jako konsekwencja porażki innego programu – ambitnego TSSAM, który miał być pierwszym trudnowykrywalnym pociskiem manewrującym Pentagonu. Po anulowaniu TSSAM w grudniu 1994 roku Departament Obrony szybko ogłosił nowy konkurs JASSM, w którym Lockheed Martin pokonał firmę McDonnell Douglas. Pierwsze pociski seryjne weszły do służby w USAF z opóźnieniem – nie w 2005, jak planowano, ale dopiero w 2009 roku po długiej fazie problematycznych testów.
Po anulowanym TSSAM (1994–1998)
Program AGM-137 TSSAM był ambitną próbą zbudowania pierwszego trudnowykrywalnego pocisku manewrującego o dużym zasięgu (standoff) – ponad 750 km. Niestety złe zarządzanie projektem doprowadziło do nieustannego wzrostu kosztów i Pentagon anulował TSSAM pod koniec 1994 roku. Potrzeba posiadania trudnowykrywalnej broni dalekiego zasięgu nadal jednak istniała – wystarczyło spojrzeć na rosnącą sieć radzieckich i chińskich systemów obrony przeciwlotniczej. Departament Obrony rozpoczął nowy program JASSM (Joint Air-to-Surface Standoff Missile) niemal natychmiast.
Pierwsze kontrakty rozwojowe wystawiono w 1996 roku dla dwóch konkurencyjnych projektów: Lockheed Martin (AGM-158A) i McDonnell Douglas (AGM-159A). Po dwóch latach Pentagon wybrał konstrukcję Lockheed Martin i w 1998 podpisał kontrakt na pełen rozwój. Decyzja okazała się trafiona – AGM-159 McDonnell Douglas nie wyszedł poza fazę prototypu.
Wybór Lockheed Martin (1998) i problematyczny rozwój
Pierwsze loty testowe z napędem rozpoczęły się w 1999 roku, a produkcja seryjna ruszyła w grudniu 2001. Testy operacyjne w 2002 ujawniły jednak fundamentalne problemy – dwa pociski nie trafiły w cel, a projekt opóźniono o trzy miesiące do kwietnia 2003. Kolejne dwa kompletne fiaska w 2007 doprowadziły Pentagon do wdrożenia programu naprawczego za 68 milionów dolarów. Lockheed Martin musiał zapłacić za te poprawki z własnej kieszeni.
W sierpniu 2009 roku, po serii udanych testów (15 z 16 trafień, znacznie powyżej progu 75 procent), David Van Buren z Departamentu Sił Powietrznych ogłosił, że JASSM jest gotowy do służby. Cztery lata później USAF zaplanowały zakup do 4900 pocisków. Marynarka Wojenna (US Navy) pierwotnie zamierzała kupić 453 pociski, ale wycofała się z programu na rzecz sprawdzonego w boju AGM-84H/K SLAM-ER.
Eksport, ewolucja JASSM-ER i wariantów pochodnych
Pierwszym zagranicznym klientem była Australia – w 2006 roku Royal Australian Air Force wybrały JASSM dla swoich F/A-18 Hornet. Finlandia złożyła zamówienie w marcu 2012 roku (po początkowej odmowie USA z 2007 roku). Polska weszła do programu w 2014 roku, podpisując kontrakt o wartości 250 mln dolarów na 40 pocisków AGM-158A JASSM dla F-16 Block 52+.
W 2014 roku USAF wprowadziły do służby wariant AGM-158B JASSM-ER (Extended Range) o zasięgu ponad 1000 km, znacznie dłuższym niż 370 km w wersji AGM-158A. Cztery lata później na bazie wersji ER opracowano wariant AGM-158C LRASM (Long Range Anti-Ship Missile) z głowicą samonaprowadzającą do zwalczania okrętów. Aktualnie Lockheed Martin rozwija jeszcze dalej idący JASSM-XR (Extreme Range) o zasięgu szacowanym na 1900 kilometrów – ten ma wejść do służby do 2030 roku.
Dane techniczne AGM-158 JASSM
Rodzina AGM-158 składa się z czterech głównych wariantów – bazowego AGM-158A, wydłużonego JASSM-ER, przeciwokrętowego LRASM oraz przyszłego JASSM-XR. Wszystkie używają tego samego trudnowykrywalnego płatowca ze składanymi skrzydłami i pojedynczym statecznikiem pionowym. Zmianie uległ jednak napęd.
| Parametr | AGM-158A | AGM-158B JASSM-ER | AGM-158C LRASM |
|---|---|---|---|
| Producent | Lockheed Martin | Lockheed Martin | Lockheed Martin |
| Wejście do służby | 2009 | 2014 | 2018 |
| Zasięg | 370 km | 1000+ km | 930 km |
| Głowica | 1000 lb (450 kg) penetrująca | 1000 lb (450 kg) penetrująca | 1000 lb (450 kg) do zwalczania okrętów |
| Naprowadzanie | INS + GPS + IIR | INS + GPS + IIR | INS + RF + IIR + data link |
| Silnik | Teledyne CAE J402 (turboodrzutowy) | Williams F107-WR-105 (turbowentylatorowy) | Williams F107-WR-105 (turbowentylatorowy) |
| Stealth | TAK | TAK | TAK |
| Główny cel | infrastruktura, bunkry | infrastruktura w głębi terytorium | okręty wojenne |
AGM-158A bazowy
Bazowy AGM-158A waży 1020 kg, ma długość 4,27 m i rozpiętość skrzydeł 2,40 m (po rozłożeniu). Głowica WDU-42/B to 1000-funtowy penetrator z zapalnikiem ze zwłoką, zoptymalizowany do niszczenia bunkrów, hangarów i ufortyfikowanych obiektów dowodzenia. Naprowadzanie opiera się na nawigacji inercyjnej z aktualizacjami GPS oraz termowizyjnej głowicy samonaprowadzającej (IIR) do końcowej identyfikacji celu. Łącze wymiany danych (data link) pozwala pociskowi transmitować swoją lokalizację i status w locie, co umożliwia lepszą ocenę zniszczeń (bomb damage assessment).
AGM-158B JASSM-ER (Extended Range)
JASSM-ER to ewolucja AGM-158A ze znacznie oszczędniejszym silnikiem turbowentylatorowym Williams F107 i większymi zbiornikami paliwa. Zasięg wzrasta z 370 do ponad 1000 kilometrów, a masa pocisku praktycznie się nie zmienia (~1020 kg). Pozwala to atakować cele wewnątrz przestrzeni A2/AD (Anti-Access/Area Denial) przeciwnika bez konieczności wejścia samolotów w zasięg systemów obrony przeciwlotniczej.
AGM-158C LRASM i przyszły JASSM-XR
LRASM to wariant przeciwokrętowy – z radarową głowicą samonaprowadzającą do wykrywania jednostek nawodnych, głowicą IIR do końcowego rozpoznania klasy okrętu i autonomicznym łączem wymiany danych w celu unikania systemów obrony aktywnej (Aegis, SM-2/SM-6). JASSM-XR (Extreme Range) jest w rozwoju – Lockheed Martin szacuje jego zasięg na 1900 kilometrów, co stawiałoby pocisk między obecnym JASSM-ER a strategicznym Tomahawkiem. Wejście do służby planowane jest po 2028 roku.
Operatorzy i kontrakty
Lista państw używających lub zatwierdzonych do zakupu rodziny AGM-158 obejmuje dziewięć krajów. Polska wyrasta na jednego z największych europejskich operatorów po zatwierdzeniu sprzedaży w marcu 2024 roku.
Lista głównych operatorów AGM-158 JASSM/JASSM-ER w 2026 roku:
- USA (USAF) – do 4900 pocisków AGM-158A + JASSM-ER planowanych do 2030 r.
- Polska – 40 AGM-158A z 2014 r., ok. 70 AGM-158B JASSM-ER zatwierdzone w 2016 r., do 821 AGM-158B-2 z marca 2024 r. za 1,77 mld dolarów.
- Australia – AGM-158A od 2006 r. dla F/A-18, JASSM-ER od 2021 r. dla F/A-18F Super Hornet i F-35A.
- Finlandia – AGM-158A od 2012 r. (200 sztuk od 2020 r. JASSM-ER) dla F/A-18.
- Włochy – 100 sztuk AGM-158B/B-2 JASSM-ER zatwierdzone w grudniu 2025 r. (DSCA, 301 mln dolarów).
- Japonia – 50 sztuk AGM-158B JASSM-ER zatwierdzone w sierpniu 2023 r. dla F-15J.
- Korea Południowa – odmowa sprzedaży ze strony USA w 2013 r. (Korea wybrała system Taurus KEPD 350).
Polska – flagowy kontrakt na 821 sztuk (marzec 2024)
12 marca 2024 roku Departament Stanu USA zatwierdził potencjalną sprzedaż do 821 sztuk AGM-158B-2 JASSM-ER do Polski za maksymalnie 1,77 miliarda dolarów. To największy w Europie kontrakt na JASSM-ER w historii. 28 maja 2024 roku podpisano właściwą umowę LOA o wartości szacowanej na 735 mln dolarów – dokładna liczba zakontraktowanych w pierwszej transzy pocisków pozostała niejawna, ale obejmuje “kilkaset sztuk”. Pełna realizacja kontraktu przewidziana jest na lata 2026–2030.
Głównymi polskimi nosicielami JASSM-ER w 2026 roku są F-16C/D Block 52+ – samoloty zostały zmodernizowane w latach 2017–2019 w bazie w Poznaniu pod kątem integracji z tym uzbrojeniem. F-35A Husarz, dostarczane do Polski od 2026 roku, są naturalnym kolejnym nosicielem rodziny JASSM. Pełna integracja pocisków z polskimi F-35 jest planowana po 2027 roku, po ukończeniu pierwszego etapu wdrożenia samolotów do służby.
USA, Włochy i pozostali sojusznicy
Stany Zjednoczone pozostają największym operatorem JASSM-ER – plan USAF zakłada zakup łącznie do 4900 pocisków (zarówno AGM-158A, jak i ER) do końca dekady. Lockheed Martin zwiększał produkcję z 500 sztuk rocznie w 2023 roku do docelowych 1000 sztuk rocznie po 2026 r. Włochy weszły do programu w grudniu 2025 roku, zatwierdzając zakup 100 sztuk AGM-158B/B-2 dla swoich F-35A Lightning II i potencjalnie myśliwców Eurofighter Typhoon. Japonia kontynuuje integrację 50 sztuk zamówionych w 2023 roku ze swoimi F-15J – pierwotnie planowano też LRASM, ale przekroczenie budżetu zmusiło japońskie Ministerstwo Obrony do rezygnacji z wariantu przeciwokrętowego na rzecz japońskiego pocisku Typu 12.
Nosiciele i taktyka operacyjna
JASSM-ER to jeden z najbardziej uniwersalnych pocisków manewrujących w arsenale NATO – może być przenoszony przez praktycznie każdy myśliwiec wielozadaniowy zachodnich sił powietrznych oraz strategiczne bombowce USAF. W przeciwieństwie do większości pocisków manewrujących, które lecą tuż nad ziemią, by uniknąć wykrycia, właściwości stealth pocisku JASSM-ER pozwalają mu operować na wyższych pułapach – co zwiększa zasięg dzięki mniejszemu oporowi aerodynamicznemu.
Siedem typów samolotów zatwierdzonych do przenoszenia JASSM/JASSM-ER:
- F-15E Strike Eagle – USAF i klienci eksportowi.
- F-16 Fighting Falcon – USAF, Polska, Australia, Finlandia.
- F/A-18 Super Hornet – US Navy, Australia.
- F-35 Lightning II – USAF, Australia, Włochy.
- B-1B Lancer – USAF, do 24 sztuk JASSM-ER w jednym wylocie (rekord pojedynczego nosiciela).
- B-2 Spirit – USAF, 16 sztuk.
- B-52 Stratofortress – USAF, 20 sztuk.
Polska jako największy europejski klient JASSM-ER. Po zatwierdzeniu sprzedaży w marcu 2024 roku Polska wyrasta na największego nabywcę JASSM-ER poza Stanami Zjednoczonymi. Sumując wcześniejsze kontrakty (40 sztuk AGM-158A z 2014 r., ok. 70 sztuk JASSM-ER z 2016 r.) oraz najnowszy kontrakt (do 821 dodatkowych sztuk), polski arsenał JASSM/JASSM-ER po pełnej realizacji dostaw do 2030 roku przekroczy 900 pocisków. To więcej, niż posiadają wszystkie inne europejskie kraje razem wzięte (Wielka Brytania, Włochy, Finlandia), co daje Polsce wiarygodną zdolność dalekiego rażenia z pokładów F-16 i przyszłych F-35.
JASSM-ER na tle konkurencji
Rodzina AGM-158 konkuruje z trzema głównymi pociskami manewrującymi – zachodnimi i wschodnimi: brytyjsko-francuskim Storm Shadow / SCALP, amerykańskim Tomahawkiem oraz rosyjską rodziną Ch-101/Ch-555. Każdy z tych pocisków ma własną niszę – JASSM-ER wypełnia segment odpalanych z powietrza trudnowykrywalnych pocisków manewrujących dalekiego zasięgu.
| Pocisk | Kraj | Klasa | Zasięg | Głowica | Nosiciele | Stealth |
|---|---|---|---|---|---|---|
| AGM-158B JASSM-ER | USA | z powietrza | 1000+ km | 450 kg penetrująca | F-15/F-16/F-35/B-1/B-2/B-52 | TAK |
| Storm Shadow / SCALP | UK/FR | z powietrza | 400–550 km | 450 kg BROACH | Tornado/Rafale/Eurofighter | częściowo |
| BGM-109 Tomahawk | USA | z okrętów nawodnych i podwodnych | 1300–2500 km | 450 kg odłamkowo-burząca / subamunicja | okręty USN, atomowe SSN | nie |
| AGM-86 ALCM | USA | z powietrza | 2400 km | jądrowa W80 | B-52 | nie |
| Ch-101 (KH-101) | Rosja | z powietrza | 4500 km | 400 kg odłamkowo-burząca / jądrowa Ch-102 | Tu-95MS, Tu-160 | częściowo |
| AGM-158D JASSM-XR | USA (w rozwoju) | z powietrza | ~1900 km | 450 kg penetrująca | F-15/F-35/B-1/B-2/B-52 | TAK |
JASSM-ER ma trzy główne przewagi nad konkurencją: pełen stealth, możliwość przenoszenia przez F-35 (jedyny przełamujący obronę pocisk manewrujący dla 5. generacji) oraz integrację z bombowcami strategicznymi. Storm Shadow ma jedynie częściowy stealth i krótszy zasięg. Tomahawk to broń odpalana z morza, o dłuższym zasięgu, ale bez zaawansowanych właściwości stealth. Ch-101 ma bardzo duży zasięg, ale znacznie słabsze parametry obniżonej wykrywalności i niższą precyzję.
AGM-158 JASSM-ER – najczęściej zadawane pytania
Jaki jest zasięg AGM-158 JASSM-ER?
AGM-158B JASSM-ER osiąga zasięg ponad 1000 kilometrów – znacznie więcej niż 370 km bazowego AGM-158A z 2009 roku. Rozwijany wariant AGM-158D JASSM-XR (Extreme Range) ma osiągnąć zasięg rzędu 1900 kilometrów do końca dekady. To plasuje JASSM-ER między pociskami średnio-długiego zasięgu (Storm Shadow: 400–550 km) a typowo dalekozasięgowym Tomahawkiem (1300–2500 km).
Ile JASSM-ER kupiła Polska?
Polski arsenał JASSM obejmuje trzy główne kontrakty: 40 sztuk AGM-158A z grudnia 2014 roku (dostawy od 2017 r.), ok. 70 sztuk AGM-158B JASSM-ER zatwierdzonych w 2016 roku oraz najnowszy kontrakt z marca 2024 roku na maksymalnie 821 sztuk AGM-158B-2 JASSM-ER za 1,77 miliarda dolarów. Po pełnej realizacji dostaw do 2030 roku Polska będzie miała ponad 900 pocisków JASSM/JASSM-ER – najwięcej w Europie i drugie miejsce na świecie po Stanach Zjednoczonych.
Jakie samoloty przenoszą JASSM-ER?
JASSM-ER jest zatwierdzony do przenoszenia przez siedem typów samolotów: F-15E Strike Eagle, F-16 Fighting Falcon, F/A-18 Super Hornet, F-35 Lightning II, B-1B Lancer, B-2 Spirit oraz B-52 Stratofortress. W Polsce JASSM-ER jest aktualnie zintegrowany z maszynami F-16C/D Block 52+, a przyszłe F-35A Husarz mają otrzymać do nich pełny dostęp po 2027 roku.
Czy Ukraina używa JASSM-ER?
Do 2026 roku nie ma publicznie potwierdzonego użycia JASSM-ER przez ukraińskie siły zbrojne. Pojawiały się spekulacje medialne i analizy o potencjalnym przekazaniu broni, ale Stany Zjednoczone do połowy 2025 roku odmawiały dostarczenia tego pocisku. Wynikało to z dwóch powodów: ograniczonej dostępności magazynowej (USA same potrzebują JASSM-ER) oraz politycznych obaw o eskalację konfliktu. Ukraina używa natomiast systemów ATACMS, Storm Shadow / SCALP oraz Neptun (konstrukcja ukraińska).
Jaka jest różnica między JASSM a JASSM-ER?
Główna różnica to zasięg – bazowy AGM-158A JASSM ma zasięg 370 kilometrów, podczas gdy AGM-158B JASSM-ER osiąga ponad 1000 kilometrów. Konstrukcja płatowca i głowica bojowa pozostają takie same (penetrator o masie 1000 funtów), różnica tkwi natomiast w większych zbiornikach paliwa i zastosowaniu znacznie nowocześniejszego silnika turbowentylatorowego Williams F107. JASSM-ER wszedł do służby w USAF w 2014 roku (5 lat po bazowym JASSM) i dziś jest preferowanym wariantem zamawianym przez wszystkich klientów eksportowych.
