Łokieć tenisisty – nie tylko problem tenisistów. Objawy, przyczyny i leczenie

Łokieć tenisisty to przewlekłe przeciążenie ścięgien prostowników nadgarstka w miejscu ich przyczepu do bocznej strony łokcia, a gra w tenisa ma z nim niewiele wspólnego – większość chorych nigdy nie trzymała w dłoni rakiety. Fachowo mówimy o entezopatii nadkłykcia bocznego kości ramiennej (łac. epicondylitis lateralis), czyli o zwyrodnieniu przeciążeniowym ścięgien (tendinozie), a nie o klasycznym stanie zapalnym. Dolegliwość dotyka informatyków, elektryków, kucharzy, majsterkowiczów i bywalców siłowni równie często, co zawodników uprawiających sporty rakietowe. Ten artykuł wyjaśnia, jak dochodzi do uszkodzenia ścięgna, jak odróżnić je od łokcia golfisty, jakie testy potwierdzają rozpoznanie i dlaczego kluczem do wyleczenia są cierpliwość oraz odpowiednio dobrane ćwiczenia.

Czym jest łokieć tenisisty i dlaczego dotyczy nie tylko tenisistów?

Łokieć tenisisty to zespół przeciążeniowy okolicy stawu łokciowego, w którym ból wynika z mikrouszkodzeń ścięgien prostowników nadgarstka. Mimo nazwy, tenis odpowiada zaledwie za kilka procent przypadków, a schorzenie znacznie częściej wywołują powtarzalne ruchy nadgarstka i przedramienia w pracy oraz w życiu codziennym.

Entezopatia nadkłykcia bocznego – co dzieje się ze ścięgnem

Po zewnętrznej stronie łokcia znajduje się kostna wypukłość zwana nadkłykciem bocznym kości ramiennej. To do niej przyczepiają się mięśnie prostujące nadgarstek i palce. Powtarzane obciążenia wywołują w tym miejscu drobne pęknięcia włókien, a organizm nie nadąża z ich naprawą. Powstaje ścięgno o zdezorganizowanej, osłabionej strukturze kolagenowej.

Wbrew starej nazwie „zapalenie nadkłykcia”, badania mikroskopowe pokazują coś innego. W przewlekłym łokciu tenisisty dominują zmiany zwyrodnieniowe tkanki – tak zwana hiperplazja angiofibroblastyczna – a komórek klasycznego nacieku zapalnego jest niewiele. Dlatego w nowoczesnej medycynie sportowej częściej mówi się o tendinopatii (bądź entezopatii) niż o zapaleniu. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie praktyczne. Skoro to nie zwykłe zapalenie, doraźne uśmierzanie bólu popularnymi lekami NLPZ (niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi) zaledwie maskuje objawy i nie rozwiąże problemu u jego źródła.

Kto choruje najczęściej – to nie tylko sport

Szczyt zachorowań przypada na wiek od 35 do 55 lat; dolegliwość dotyczy w równym stopniu kobiet i mężczyzn. Wspólnym mianownikiem nie jest dyscyplina sportu, lecz powtarzalny, jednostajny wysiłek nadgarstka i chwytu.

• Prace fizyczne i rzemieślnicze – stolarstwo, malowanie, praca z wkrętarką czy kluczem obciążają prostowniki setki razy dziennie.
• Praca biurowa – długie godziny z tradycyjną myszką i klawiaturą utrzymują nadgarstek w ciągłym napięciu statycznym (wyproście).
• Majsterkowanie i prace domowe – intensywny weekend z remontem potrafi wywołać objawy u osoby, która na co dzień nie przyzwyczaja tkanek do takiego wysiłku.
• Trening siłowy i sporty wymagające silnego chwytu – martwy ciąg, podciąganie, wspinaczka czy sporty walki mocno angażują zginacze i prostowniki przedramienia.

W tenisie problem najczęściej wynika z błędnej techniki bekhendu oraz zbyt ciężkiej lub źle wyważonej rakiety, a nie z samej gry. To doskonale pokazuje istotę schorzenia – winne jest przeciążenie tkanek w wyniku powielania konkretnego wzorca ruchowego i braku adaptacji do obciążeń.

FIG_01 // VISUAL_REF

Przyczyny i mechanizm przeciążenia prostowników nadgarstka

Bezpośrednią przyczyną łokcia tenisisty jest kumulacja mikrourazów w ścięgnach prostowników, która postępuje szybciej, niż tkanka zdąży się zregenerować. Nie chodzi o pojedynczy uraz (jak skręcenie czy naderwanie), lecz o miesiące powtarzanego, drobnego obciążenia przekraczającego możliwości naprawcze ścięgna.

Rola mięśnia ECRB w powstawaniu bólu

Kluczową rolę odgrywa tu jeden mięsień – prostownik promieniowy krótki nadgarstka (ECRB, od extensor carpi radialis brevis), często w towarzystwie prostownika wspólnego palców (extensor digitorum). Przyczep ECRB leży w miejscu najbardziej narażonym na tarcie o sąsiednie struktury stawowe podczas prostowania i zginania łokcia. To właśnie tam najczęściej powstają zmiany zwyrodnieniowe.

Mechanizm uruchamia się przy czynnościach łączących prostowanie nadgarstka z silnym chwytem. Mocne trzymanie narzędzia, unoszenie ciężaru z dłonią zwróconą w dół (w pronacji) czy odkręcanie zaworu napina prostowniki i jednocześnie przeciąża ich przyczep. Do czynników ryzyka należą też palenie tytoniu i zaburzenia metaboliczne (np. cukrzyca), które pogarszają ukrwienie, a tym samym gojenie ścięgien.

Łokieć tenisisty a łokieć golfisty – jak je odróżnić

Te dwa schorzenia bywają mylone, choć dotyczą przeciwnych stron łokcia. Łokieć tenisisty to problem strony bocznej (zewnętrznej), a łokieć golfisty – strony przyśrodkowej (wewnętrznej).

• Łokieć tenisisty – ból po zewnętrznej stronie łokcia, dotyczy prostowników nadgarstka, nasila się przy prostowaniu nadgarstka i chwytaniu.
• Łokieć golfisty – ból po wewnętrznej stronie łokcia, dotyczy zginaczy nadgarstka i przyczepu do nadkłykcia przyśrodkowego, nasila się przy zginaniu nadgarstka z oporem.

Rozróżnienie ma znaczenie, bo choć zasada leczenia jest podobna (stopniowe obciążanie), ćwiczenia celują w zupełnie inne grupy mięśni. Z klinicznego punktu widzenia łokieć tenisisty występuje znacznie częściej niż łokieć golfisty.

Objawy i diagnostyka łokcia tenisisty

Łokieć tenisisty rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie wywiadu i badania fizykalnego. Obrazowanie pełni rolę uzupełniającą. Objawy narastają zwykle stopniowo, przez tygodnie, dlatego w początkowej fazie bywają lekceważone.

Charakterystyczne objawy – ból, tkliwość i słaby chwyt

Głównym objawem jest ból po zewnętrznej stronie łokcia, który często promieniuje wzdłuż przedramienia w stronę nadgarstka. Bolesność najłatwiej wywołać uciskiem samego nadkłykcia bocznego – punkt ten bywa ekstremalnie tkliwy. Charakterystyczne jest nasilanie się dolegliwości przy chwytaniu przedmiotów i prostowaniu nadgarstka.

Wielu chorych pierwszy wyraźny sygnał odczuwa przy prozaicznych czynnościach – podnoszeniu kubka z kawą, przekręcaniu klucza w zamku czy ściskaniu dłoni na powitanie. Pojawia się też osłabienie siły chwytu, ponieważ układ nerwowy odruchowo hamuje pracę mięśni, by uchronić je przed bólem. W zaawansowanych przypadkach dyskomfort utrzymuje się w spoczynku i wybudza w nocy.

Testy diagnostyczne i badania obrazowe

W gabinecie lekarz lub fizjoterapeuta wykonuje proste testy prowokacyjne. Ich dodatni wynik, przy charakterystycznym wywiadzie, zazwyczaj w pełni wystarcza do postawienia diagnozy.

Badania obrazowe nie są rutynowo konieczne, ale bywają pomocne w wątpliwych lub przewlekłych przypadkach. Ultrasonografia (USG) pozwala ocenić pogrubienie ścięgna, obecność zwapnień, neowaskularyzację (patologiczne wrastanie naczyń) oraz ewentualne mikropęknięcia. Rezonans magnetyczny (MRI) stosuje się rzadziej, głównie by wykluczyć inne przyczyny bólu (np. ucisk nerwu promieniowego czy patologie wewnątrzstawowe). Dobrze prowadzona regeneracja po treningu i wczesna modyfikacja obciążeń często pozwalają zatrzymać problem, zanim powstaną zmiany widoczne w obrazowaniu.

◆ POLECANY PRODUKTABCFITNESS.PL

Body Sculpture

Stabilizator łokcia Body Sculpture BNS 3105E

36.9 PLN

Miękka opaska uciskowa odciążająca przyczep prostowników nadgarstka — wsparcie stawu przy powrocie do ćwiczeń.

Kup w Abcfitness →

Leczenie łokcia tenisisty – od fizjoterapii po ćwiczenia ekscentryczne

Leczenie łokcia tenisisty jest w zdecydowanej większości zachowawcze i opiera się na cierpliwości oraz stopniowym przebudowywaniu ścięgna ruchem. Szacuje się, że ponad 90 procent chorych wraca do pełnej sprawności bez operacji, choć proces fizjologicznego gojenia ścięgna może trwać od 6 do nawet 24 miesięcy.

Modyfikacja obciążeń, orteza i praca manualna

Pierwszym krokiem terapii nie jest całkowity bezruch, lecz mądra modyfikacja aktywności. Chodzi o czasowe ograniczenie ruchów najmocniej drażniących łokieć. Kategorycznie odradza się unieruchomienie ręki w gipsie lub temblaku – brak mechanicznego bodźca osłabia włókna kolagenowe i utrudnia późniejsze leczenie.

W powrocie do pracy czy treningu świetnie sprawdza się opaska uciskowa (orteza), zakładana na przedramię tuż poniżej łokcia. Jej zadaniem jest zmiana wektora sił – odciąża ona przyczep, przenosząc napięcie na brzusiec mięśnia.

Zanim pacjent przejdzie do zaawansowanych ćwiczeń, w gabinetach fizjoterapeutycznych z powodzeniem stosuje się masaż poprzeczny ścięgna (przyspiesza przebudowę tkanek) oraz suche igłowanie (dry needling), które doskonale rozluźnia napięte pasma mięśniowe przedramienia i stymuluje lokalne przekrwienie.

Ćwiczenia ekscentryczne i protokół Tyler Twist

Fundamentem skutecznego, długoterminowego leczenia jest kontrolowane obciążanie ścięgna. Złotym standardem w literaturze naukowej są ćwiczenia ekscentryczne. Polegają one na powolnym opuszczaniu ciężaru, podczas którego napięty mięsień ulega wydłużeniu. Taki bodziec zmusza fibroblasty do syntezy nowego, mocnego kolagenu.

Najlepiej przebadanym schematem jest tzw. protokół Tyler Twist, wykonywany z użyciem elastycznego, gumowego drążka (np. FlexBar). W badaniu Tylera i współpracowników z 2010 roku, opublikowanym w Journal of Shoulder and Elbow Surgery, dodanie tego ćwiczenia do standardowej terapii znacząco szybciej redukowało ból i poprawiało siłę chwytu. Ćwiczenie polega na chwyceniu drążka (przy wyprostowanych nadgarstkach), „skręceniu” go zdrową ręką w asyście chorej, a następnie powolnym kontrolowaniu powrotu drążka do pozycji wyjściowej (ruch do zgięcia), co wymusza pracę ekscentryczną prostowników. Typowo wykonuje się 3 serie po 15 powtórzeń dziennie.

Program uzupełnia delikatne rozciąganie prostowników oraz stopniowe wzmacnianie całego przedramienia. Sprawdza się tu klasyczny trening przedramion z lekkim ciężarem.

Co ze sterydami i falą uderzeniową?

Osobnego komentarza wymagają iniekcje sterydowe (blokady), po które wciąż zbyt chętnie sięgają niektórzy lekarze. Steryd potrafi błyskawicznie uśmierzyć ból, ale w dłuższej perspektywie wypada gorzej niż brak jakiegokolwiek leczenia. Badania wykazują, że blokady sterydowe hamują syntezę kolagenu, osłabiają strukturę ścięgna i znacząco zwiększają ryzyko nawrotów. Dziś odchodzi się od ich stosowania w tendinopatiach.

Znacznie bezpieczniejszą alternatywą, stosowaną w przypadkach opornych na ćwiczenia, są iniekcje osocza bogatopłytkowego (PRP), które stymulują czynniki wzrostu. Z kolei fala uderzeniowa (ESWT) to świetne narzędzie przeciwbólowe i stymulujące (polskie badanie na 77 pacjentach potwierdziło jej wyższość nad laserem czy ultradźwiękami), ale należy pamiętać o jednym: żadna maszyna nie wzmocni struktury ścięgna. Zabiegi fizykalne to jedynie wstęp i wsparcie dla właściwej terapii ruchem.

Profilaktyka i bezpieczny powrót do treningu

Skoro łokieć tenisisty wynika z przeciążenia, najlepszą ochroną jest mądre zarządzanie objętością treningową (lub w pracy) i dbałość o jakość tkanek. Profilaktyka opiera się na trzech filarach – ergonomii/technice, balansie strukturalnym i regeneracji.

Podstawą jest poprawa techniki ruchu. W tenisie oznacza to dobór rakiety o właściwej wadze i naciągu, w pracy biurowej – wymianę tradycyjnej myszki na mysz wertykalną (pionową), która utrzymuje przedramię w naturalnej, neutralnej pozycji, a na siłowni – prawidłowy chwyt i unikanie rzucania się na zbyt duże ciężary. Pamiętaj, że ramię to system połączony – ograniczona mobilność stawu barkowego bardzo często wymusza kompensacje, za które ostatecznie płaci przeciążony łokieć.

Drugim filarem jest równowaga siłowa mięśni przedramienia – musisz trenować zarówno zginacze, jak i prostowniki. Trzeci filar to regeneracja i cierpliwość. Ścięgno ze względu na słabsze ukrwienie goi się znacznie wolniej niż mięsień. W diecie zadbaj o podaż białka, witaminy C oraz składników wspierających syntezę tkanki łącznej (np. kolagen dla stawów). Do maksymalnych obciążeń wracaj dopiero wtedy, gdy siła obu kończyn będzie wyrównana, a chwyt bezbolesny.

Łokieć tenisisty – najczęściej zadawane pytania