W nocy z 3 na 4 kwietnia 2004 roku ratusz w irackiej Karbali – dwupiętrowy budynek, w którym mieściły się władze prowincji, policja i areszt – stał się celem ataku bojowników szyickiej Armii Mahdiego. Bronili go polscy i bułgarscy żołnierze Wielonarodowej Dywizji Centrum-Południe, w szczytowym momencie około 30 Polaków i 20 Bułgarów, dowodzonych przez kpt. Grzegorza Kaliciaka z 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej. Przez kolejne noce odpierali szturmy przeważających sił rebeliantów, przy kończącej się amunicji i bez wsparcia z powietrza. Walki trwały do 6 kwietnia – żaden z obrońców nie zginął, a straty napastników szacowano na dziesiątki zabitych każdej nocy. Obronę City Hall często nazywa się największą bitwą Wojska Polskiego od czasów II wojny światowej. Mimo to przez ponad cztery lata w Polsce prawie nikt o niej nie słyszał, a jej uczestnicy długo czekali na odznaczenia.
Polacy w Iraku i droga do Karbali
Polska wysłała wojska do Iraku w 2003 roku, po obaleniu Saddama Husajna w operacji Iraqi Freedom. Polskie dowództwo objęło Wielonarodową Dywizję Centrum-Południe, odpowiedzialną za pięć prowincji w środkowym Iraku, w tym Karbalę. W dywizji służyli żołnierze kilkunastu państw – m.in. Bułgarzy, Ukraińcy, Hiszpanie, Tajlandczycy i Słowacy.
Oficjalnie misja miała charakter stabilizacyjny: odbudowa, szkolenie irackiej policji i armii, pomoc władzom lokalnym. Wiosną 2004 roku względny spokój się jednak skończył, a polscy żołnierze trafili w sam środek szyickiego powstania.
Karbala – święte miasto szyitów
Karbala, ponad półmilionowe miasto około 100 km na południowy zachód od Bagdadu, jest jednym z najświętszych miejsc islamu szyickiego. Znajdują się tu mauzolea imama Husajna i jego brata Abbasa, a w czasie świąt religijnych przybywają tu setki tysięcy, a nawet miliony pielgrzymów. 2 marca 2004 roku, podczas święta Aszura, w zamachach w Karbali i Bagdadzie zginęły dziesiątki ludzi.
Prowincja leżała w strefie 2 Grupy Bojowej, batalionu z 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej. Batalion stacjonował w bazie Camp Lima na obrzeżach miasta, a w samej Karbali działała baza Juliet, gdzie stacjonowały m.in. oddziały z 18 Bielskiego Batalionu Desantowo-Szturmowego i żołnierze bułgarscy.
Ratusz i centrum koordynacji
Od połowy lutego 2004 roku w ratuszu tworzono połączone centrum koordynacji (JCC), które miało kierować siłami reagowania kryzysowego w mieście. Polscy oficerowie pełnili tam całodobowe dyżury, chronieni przez żołnierzy z 17 Brygady. Zmiany dojeżdżały z Camp Lima jedyną drogą do miasta – wzdłuż szyickiego cmentarza, z którego koalicyjne patrole wielokrotnie ostrzeliwano.
Kilka dni przed atakiem na ratusz sytuacja w Iraku gwałtownie się pogorszyła. 31 marca w Faludży zabito czterech amerykańskich pracowników firmy Blackwater i zbezczeszczono ich ciała, a na początku kwietnia szyicki duchowny Muktada as-Sadr wezwał swoją Armię Mahdiego do powstania przeciwko siłom koalicji.
Oblężenie City Hall – 3–6 kwietnia 2004
Walki o ratusz zaczęły się 3 kwietnia, gdy komendant miejscowej policji poprosił koalicję o pomoc. Do budynku skierowano polskie siły szybkiego reagowania, a nocą dowieziono amunicję. Relacje uczestników i źródła różnią się w szczegółach chronologii, ale główny przebieg wydarzeń jest zgodny.
Obronę ratusza objął kpt. Grzegorz Kaliciak, dowódca kompanii rozpoznawczej z 17 Brygady. Razem z Polakami ratusza bronili żołnierze bułgarscy z bazy Kilo. W szczytowym momencie załogę tworzyło około 50 żołnierzy – około 30 Polaków i 20 Bułgarów – oraz polska pielęgniarka ze szpitala w Camp Lima.
Nocne szturmy Armii Mahdiego
Pierwszy zmasowany atak nastąpił nocą. Bojownicy strzelali z karabinków, karabinów maszynowych, granatników RPG i moździerzy, próbowali taranować bramę samochodami, a strzelcy z granatnikami ostrzeliwali budynek m.in. z wieży pobliskiego meczetu. Obrońcy odpowiadali ogniem z okien, dachu i stanowisk wokół budynku.
Z powodu przewagi ogniowej obrońców rebelianci atakowali głównie nocą. W ciągu dnia obie strony wymieniały ogień, a Polacy i Bułgarzy wzmacniali stanowiska. Każda kolejna noc przynosiła następny szturm i każdy został odparty.
Dezercja policji i brak amunicji
Poważnym problemem okazała się iracka policja, która na początku obsadzała ratusz razem z koalicją. Wraz z nasileniem walk większość policjantów zdezerterowała. Obrońcy zostali praktycznie sami.
Jeszcze groźniejsze były braki amunicji. Obrońcy mieli jej tyle, ile dowieziono na początku walk, i musieli nią oszczędnie gospodarować. Każdy nabój był na wagę złota – amunicji wystrzelonej na oślep mogło zabraknąć przy następnym szturmie. Bezpośredniego wsparcia lotniczego nie było – w gęstej zabudowie, w pobliżu świętych meczetów, ryzyko ofiar wśród cywilów było zbyt duże.
Sprzęt obrońców
Polacy i Bułgarzy dysponowali sprzętem, który do takiej walki nie był przeznaczony. Poniższa tabela zestawia najważniejsze uzbrojenie i pojazdy wymieniane w relacjach.
| Strona | Pojazdy | Uzbrojenie |
|---|---|---|
| Polacy | lekkie samochody terenowe Honker, ciężarówka Star, 2 samochody rozpoznawcze BRDM-2 | karabinki Beryl, karabiny maszynowe PKM, karabiny wyborowe |
| Bułgarzy | bojowe wozy piechoty BMP-23 z armatą 23 mm, BRDM-2 | broń strzelecka, uzbrojenie pojazdów |
| Rebelianci | samochody, m.in. do taranowania bramy | karabinki, karabiny maszynowe, granatniki RPG, moździerze |
Honkery, podstawowe pojazdy polskiego kontyngentu, były lekko opancerzone albo w ogóle pozbawione pancerza – dawały ochronę co najwyżej przed odłamkami. Podstawową bronią piechoty był polski karabinek Beryl wz. 96, a wśród obrońców był tylko jeden karabin maszynowy z noktowizorem.
Odsiecz i koniec walk
Rano 6 kwietnia do ratusza przedarli się żołnierze z 18 Bielskiego Batalionu Desantowo-Szturmowego. W ostatnim etapie walk obroną kierował też mjr Tomasz Biedziak. Rebelianci, którzy ponieśli ciężkie straty, wycofali się z okolic ratusza.
Po stronie polskiej nie było zabitych. Ranny został jeden żołnierz bułgarski, trafiony odłamkiem pocisku moździerzowego na dachu. Według relacji obrońców już pierwszej nocy zginęło ponad 80 napastników, ale dokładnych strat rebeliantów nigdy nie ustalono, bo bojownicy zabierali ciała. W maju 2004 roku siły koalicji przeprowadziły w Karbali operację, która ostatecznie wyparła Armię Mahdiego z miasta.
Lata milczenia i spóźnione odznaczenia
W kwietniu 2004 roku polskie media prawie nie informowały o walkach w Karbali. Oficjalny przekaz mówił o misji stabilizacyjnej, a Polska żyła wtedy wejściem do Unii Europejskiej (1 maja 2004) i zmianą rządu. Walka na śmierć i życie w obronie ratusza nie pasowała do tego obrazu.
O bitwie zrobiło się głośno dopiero we wrześniu 2008 roku, kiedy „Gazeta Wyborcza” opublikowała artykuł z wywiadami z uczestnikami walk. Po nim i po kolejnych publikacjach, m.in. w „Polsce Zbrojnej”, część żołnierzy otrzymała Gwiazdę Iraku.
Order zamiast Virtuti Militari. Polska nie była w stanie wojny z Irakiem, więc Virtuti Militari nie wchodził w grę. W 2006 roku ustanowiono Order Krzyża Wojskowego za zasługi bojowe w czasie pokoju. W 2009 roku kpt. Grzegorz Kaliciak otrzymał jego Krzyż Kawalerski, a w 2015 roku on i część innych obrońców City Hall – Krzyż Wojskowy.
Grzegorz Kaliciak – od kapitana do generała
Grzegorz Kaliciak urodził się w 1973 roku w Prudniku. Jako dziecko mieszkał w pobliżu poligonu i często spotykał żołnierzy tamtejszej jednostki. W 1997 roku ukończył Wyższą Szkołę Oficerską im. Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu. Służył w 4 Batalionie Rozpoznawczym w Wędrzynie, a potem w 17 Wielkopolskiej Brygadzie Zmechanizowanej.
Po Iraku służył jeszcze w Afganistanie – w 2011 roku jako zastępca dowódcy Zgrupowania Bojowego BRAVO. Później dowodził brygadami obrony terytorialnej, był prorektorem Wojskowej Akademii Technicznej, a w 2023 roku objął dowództwo 15 Giżyckiej Brygady Zmechanizowanej. W sierpniu 2024 roku został generałem brygady, a 31 stycznia 2025 roku zakończył zawodową służbę. W 2009 roku otrzymał nagrodę „Buzdygan” dla żołnierza roku.
Kaliciak opisał obronę ratusza w książce „Karbala. Raport z obrony City Hall” (2015). W 2016 roku wydał „Afganistan. Odpowiedzieć ogniem” o misji żołnierzy 17 Brygady w 2011 roku – wojna w Afganistanie była dla wielu weteranów z Karbali kolejnym etapem służby.
Po ponad dwudziestu latach uczestnicy walk wciąż wracają do tamtych dni – ich wspomnienia zebrał Kanał Zero w materiale na 21. rocznicę obrony ratusza.
Film „Karbala” – historia na ekranie
11 września 2015 roku do kin weszła „Karbala” Krzysztofa Łukaszewicza – polsko-bułgarski dramat wojenny o obronie ratusza. Kaliciak był konsultantem wojskowym i statystą na planie. Zdjęcia kręcono m.in. w okolicach Opola, w Warszawie, w Kurdystanie i Jordanii. W 2023 roku TVP wyemitowała czteroodcinkową wersję serialową.
Film zmienia nazwiska i dodaje wątki fabularne, ale trzyma się głównej osi wydarzeń. Oto najważniejsze postacie:
- Kapitan Kalicki (Bartłomiej Topa) – postać wzorowana na kpt. Grzegorzu Kaliciaku, dowódca obrony ratusza.
- Kapitan Getow (Christo Szopow) – dowódca żołnierzy bułgarskich.
- Sanitariusz (Antoni Królikowski) – młody żołnierz, przez którego pryzmat widz ogląda strach i chaos walki.
- Sierżant Waszczuk „Starszy” (Michał Żurawski) i kapral Maleńczuk (Leszek Lichota) – żołnierze z pierwszej linii obrony.
Obrona City Hall to jedna z niewielu historii polskich misji zagranicznych, które trafiły do popkultury. Podobnie jak amerykańska bitwa w Mogadiszu, pokazuje, jak szybko misja stabilizacyjna może zamienić się w walkę o przetrwanie w obcym mieście. Różnica polega na tym, że w Karbali wszyscy obrońcy wrócili do domu.
Obrona ratusza w Karbali – najczęściej zadawane pytania
Ilu polskich żołnierzy broniło ratusza w Karbali?
Liczba obrońców zmieniała się w trakcie walk. W szczytowym momencie ratusza broniło około 50 żołnierzy – około 30 Polaków, głównie z 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej, i około 20 Bułgarów. Dowodził kpt. Grzegorz Kaliciak, a w ostatnim etapie walk także mjr Tomasz Biedziak.
Czy w obronie City Hall zginął jakiś polski żołnierz?
Nie. W czasie walk od 3 do 6 kwietnia 2004 roku nie zginął żaden polski ani bułgarski żołnierz. Ranny został jeden Bułgar, trafiony odłamkiem pocisku moździerzowego na dachu ratusza. Straty rebeliantów szacowano na dziesiątki zabitych, ale dokładnej liczby nigdy nie ustalono.
Dlaczego o bitwie w Karbali tak długo milczano?
Oficjalnie polska misja w Iraku miała charakter stabilizacyjny, a wiosną 2004 roku Polska wchodziła do Unii Europejskiej i przechodziła zmianę rządu. Informacja o regularnych walkach nie pasowała do tego przekazu. O bitwie zrobiło się głośno dopiero we wrześniu 2008 roku, po artykule w „Gazecie Wyborczej”.
Czy film „Karbala” jest zgodny z prawdą?
Film z 2015 roku oddaje główny przebieg obrony ratusza i był konsultowany przez Grzegorza Kaliciaka, który zagrał w nim też epizod. Twórcy zmienili jednak nazwiska – kpt. Kaliciak stał się kpt. Kalickim – i dodali wątki fabularne, więc to dramat oparty na faktach, a nie dokument.
Jakie odznaczenia dostali obrońcy ratusza w Karbali?
Przez lata prawie żadnych. Po publikacjach z 2008 roku część żołnierzy otrzymała Gwiazdę Iraku. Kpt. Grzegorz Kaliciak dostał w 2009 roku Krzyż Kawalerski Orderu Krzyża Wojskowego, a w 2015 roku on i część innych obrońców – Krzyż Wojskowy.
Źródła
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_o_City_Hall
https://pl.wikipedia.org/wiki/Grzegorz_Kaliciak_(oficer)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Karbala_(film)
https://defence24.pl/10-rocznica-bitwy-w-karbali-polscy-zolnierze-w-oblezeniu-i-bez-wsparcia-obronili-city-hall-video
https://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/27980?t=Wojna-w-swietym-miescie-czesc-druga
