BAS-3 // ONLINE
--:--:--
SEARCH // PORTAL BAS-3

ESC aby zamknąć · ↑↓ aby nawigować

Wzgórze z wysokim drewnianym krzyżem i rzędami mniejszych krzyży po obu stronach kamiennej ścieżki, w tle las
◆ PORTAL BAS-3

Fot. Witia / Wikimedia Commons , licencja CC BY-SA 4.0

Obława augustowska 1945 – „Mały Katyń”, którego ofiar szuka się do dziś

Autor: · · 7 min czytania

W lipcu 1945 roku, dwa miesiące po zakończeniu wojny w Europie, oddziały Armii Czerwonej, wojsk NKWD i kontrwywiadu Smiersz otoczyły Puszczę Augustowską i okoliczne wsie. W ciągu dwóch tygodni zatrzymały ponad 7 tysięcy ludzi. Większość po przesłuchaniach wróciła do domów, ale około 600 Polaków wywieziono w nieznanym kierunku i nikt więcej ich nie zobaczył. Do dziś nie odnaleziono ich grobów. Obławę augustowską nazywa się „Małym Katyniem” – to największa niewyjaśniona zbrodnia na Polakach popełniona po II wojnie światowej.

Tło: Suwalszczyzna w 1945 roku

Latem 1945 roku Armia Czerwona kontrolowała północno-wschodnią Polskę, a władzę w kraju przejmował Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Trwała likwidacja struktur Polskiego Państwa Podziemnego, zwłaszcza oddziałów poakowskich, które nowe władze traktowały jako zagrożenie.

Podziemie w Puszczy Augustowskiej

Puszcza Augustowska była naturalnym schronieniem dla partyzantów. W jej rejonie działały oddziały poakowskie, które nie złożyły broni po wkroczeniu Sowietów. Dla wielu z nich wojna się nie skończyła – zmienił się tylko okupant. Ich losy to część szerszej historii żołnierzy wyklętych.

Mieszkańcy okolicznych wsi wspierali partyzantów – dostarczali im żywność i informacje oraz dawali schronienie. To właśnie oni stali się głównym celem obławy.

Stalin w drodze do Poczdamu

17 lipca 1945 roku pod Berlinem rozpoczęła się konferencja poczdamska z udziałem Józefa Stalina. Rosyjski historyk Nikita Pietrow i polski historyk prof. Andrzej Nowak łączą obławę z przejazdem Stalina pociągiem przez Polskę. Według tej hipotezy operacja miała zabezpieczyć trasę przed atakiem podziemia, a rozkaz jej przeprowadzenia wydał osobiście Stalin.

FIG_01 // VISUAL_REF
Wzgórze z wysokim drewnianym krzyżem i rzędami mniejszych krzyży po obu stronach kamiennej ścieżki, w tle las
Pomnik ofiar obławy augustowskiej na wzgórzu w Gibach – symboliczna mogiła zaginionych, 2018 rok.Fot. Witia / Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0

Przebieg obławy

Działania trwały od 10 do 25 lipca 1945 roku. Objęły Puszczę Augustowską i jej okolice, a także część powiatu sokólskiego – m.in. rejon Dąbrowy Białostockiej i Suchowoli.

Kto przeprowadził obławę

W operacji brały udział:

  • oddziały Armii Czerwonej – według ustaleń historyków IPN była to 50. Armia,
  • 62. Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD,
  • kontrwywiad wojskowy Smiersz 3. Frontu Białoruskiego – to jego funkcjonariusze aresztowali zaginionych,
  • polski Urząd Bezpieczeństwa – m.in. funkcjonariusze Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie,
  • pododdział 1. Praskiego Pułku Piechoty – dwie kompanie, ok. 110–160 żołnierzy, dowodzone przez por. Maksymiliana Sznepfa.

Operacją kierowano prawdopodobnie z Augustowa, gdzie mieściło się lokalne dowództwo Smiersza. W obławie brał udział m.in. Mirosław Milewski, wówczas funkcjonariusz augustowskiego UB, a w latach 80. szef MSW PRL.

Obozy filtracyjne

Żołnierze otaczali wsie i zatrzymywali mieszkańców podejrzanych o kontakty z podziemiem. Zatrzymanych więziono w ponad 50 miejscach. Sowieci urządzili obozy filtracyjne, w których przesłuchiwano i torturowano ludzi. Więźniów przetrzymywano pod gołym niebem, skrępowanych drutem kolczastym, w dołach zalanych wodą.

W 2023 roku podczas remontu tzw. Domu Turka w Augustowie, gdzie w latach 1945–1956 mieścił się UB, w dawnych celach odkryto napisy wskazujące, że przetrzymywano tam ludzi w czasie obławy.

Mieszany las sosnowo-brzozowy ze świerkami, polana porośnięta trawą w słońcu
Puszcza Augustowska – w lipcu 1945 roku jej lasy i okoliczne wsie otoczyły oddziały Armii Czerwonej i NKWD.Fot. Lilly M / Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 3.0
REKLAMA

Ofiary i los zaginionych

Z ponad 7 tysięcy zatrzymanych część wróciła do domów. 252 Litwinów przekazano organom NKWD-NKGB Litewskiej SRR. Około 600 Polaków, aresztowanych przez Smiersz, wywieziono i słuch o nich zaginął.

KategoriaLiczbaLos
Zatrzymaniponad 7000więzieni w ponad 50 miejscach, przesłuchiwani w obozach filtracyjnych
Litwini252przekazani NKWD-NKGB Litewskiej SRR
Polacy wymienieni w depeszy Abakumowa592przeznaczeni do „likwidacji”, miejsce śmierci nieznane
Nazwiska na krzyżu w Gibach (1991)530symboliczna mogiła, grobów nie odnaleziono

Depesza Abakumowa

Przełom w wyjaśnianiu sprawy przyniósł rok 2011. Nikita Pietrow ze Stowarzyszenia „Memoriał” opublikował szyfrowaną depeszę gen. Wiktora Abakumowa, szefa Smiersza, do zwierzchnika NKWD Ławrientija Berii. Wynikało z niej, że 20 lipca 1945 roku do Olecka przybyła z Moskwy specjalna grupa funkcjonariuszy Smiersza pod dowództwem gen. Iwana Gorgonowa. Jej zadaniem była „likwidacja zatrzymanych w lasach augustowskich bandytów”. Likwidacją mieli kierować Gorgonow i szef Smiersza 3. Frontu Białoruskiego gen. Pawieł Zielenin.

Depesza wymienia 592 osoby. Ta liczba niemal dokładnie odpowiada liczbie mieszkańców regionu, którzy zaginęli w czasie obławy.

Rosyjskie potwierdzenie: 7 stycznia 1995 roku Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej potwierdziła w piśmie do polskiej ambasady, że Smiersz 3. Frontu Białoruskiego aresztował podczas obławy 592 osoby. Dodała, że nie postawiono im zarzutów, nie przekazano ich spraw do sądów, a „dalsze losy aresztowanych nie są znane”.

Gdzie mogą być groby

Historycy wskazywali kilka możliwych miejsc egzekucji:

  1. Forty Grodzieńskie – gdzie wcześniej NKWD dokonywało masowych egzekucji; jako możliwe miejsce wskazywano też wieś Naumowicze na Białorusi.
  2. Okolice Gołdapi – jedna z hipotez prof. Krzysztofa Jasiewicza.
  3. Rominty w Puszczy Rominckiej – według prof. Jasiewicza bardziej prawdopodobne; to dzisiejsze Krasnolesje w obwodzie królewieckim, gdzie przed wojną stał dwór myśliwski Hermanna Göringa.
  4. Uroczysko Wielki Bór koło Gib – tu przeprowadzono ekshumacje w latach 1987 i 1989, ale groby kryły szczątki żołnierzy niemieckich.

Miejsc pochówku ofiar obławy nie odnaleziono. Na podstawie relacji świadków i powojennych zdjęć lotniczych IPN wytypował kilkadziesiąt możliwych lokalizacji, głównie na Białorusi – m.in. okolice dawnej leśniczówki Giedź. Białoruskie władze nie zgodziły się jednak na prace poszukiwawcze.

Jak dotąd zidentyfikowano tylko jedną ofiarę: ppor. Wacława Sobolewskiego ps. „Sęk”, „Skała”. Zatrzymany przez Sowietów, był konwojowany z punktu filtracyjnego w Kolnicy. W Osowym Grądzie próbował uciec – został zastrzelony, a ciało wrzucono do leja po pocisku. Jego szczątki Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN odnalazło w październiku 2019 roku, identyfikację potwierdzono w 2021 roku, a w lipcu 2022 roku pochowano go w Augustowie.

Milczenie PRL i śledztwo IPN

Władze PRL nigdy oficjalnie nie przyznały, że obława się odbyła. W listopadzie 1945 roku mieszkańcy gminy Giby wysłali delegację do Bolesława Bieruta, żeby dowiedzieć się o losach bliskich. Pod koniec lat 50. próbowali tego posłowie Jan Kłoczko i Adam Palczak. Obie interwencje nie przyniosły skutku, a ich inicjatorów spotkały represje. Jeszcze w latach 80. rzecznik rządu Jerzy Urban zaprzeczał, że obywatele polscy w ogóle zaginęli.

Śledztwo w wolnej Polsce

W 1987 roku powstał Obywatelski Komitet Poszukiwań Mieszkańców Suwalszczyzny Zaginionych w Lipcu 1945 r. Po 1989 roku sprawa trafiła do prokuratury:

  • 1992 – śledztwo wszczęła prokuratura w Suwałkach, później je zawieszono,
  • 2000 – śledztwo podjął Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku,
  • 2006 i 2011 – Rosja odmawiała pomocy prawnej lub twierdziła, że nie ma innych dokumentów,
  • 2009 – IPN zakwalifikował czyn także jako zbrodnię przeciwko ludzkości,
  • 2012 – prezes IPN Łukasz Kamiński otrzymał w Moskwie od „Memoriału” rozszyfrowane raporty do Berii.

Strona rosyjska do dziś nie udostępniła dokumentów, które pozwoliłyby ustalić, gdzie zamordowano zaginionych. W 2006 roku Rosja powołała się na przedawnienie. Śledztwo IPN w Białymstoku nadal trwa – prokuratorzy pobrali od krewnych zaginionych materiał do przyszłych badań porównawczych DNA.

Obławę, jej sprawców i trwające poszukiwania ofiar przedstawia film edukacyjny IPN z cyklu „Wyz(nie)wolenie ’45”.

Pamięć

W 1991 roku na wzgórzu w Gibach odsłonięto pomnik ofiar zaprojektowany przez Andrzeja Strumiłłę – symboliczną mogiłę zaginionych z wysokim krzyżem i tablicami z 530 nazwiskami. W 2015 roku Sejm ustanowił 12 lipca Dniem Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej. W lipcu 2025 roku w dawnym budynku UB w Augustowie Instytut Pileckiego otworzył Dom Pamięci Obławy Augustowskiej. Według Instytutu udało się dotąd ustalić i zweryfikować nazwiska 513 ofiar.

Obława była jedną z pierwszych tak dużych operacji przeciwko podziemiu po wojnie. Walka komunistycznej władzy z oddziałami niepodległościowymi trwała w Polsce jeszcze przez wiele lat.

Obława augustowska – najczęściej zadawane pytania

Dlaczego obławę augustowską nazywa się „Małym Katyniem”?

Podobnie jak w Katyniu ofiarami byli Polacy zamordowani przez sowiecki aparat represji, a sprawcy przez dziesięciolecia ukrywali zbrodnię. W przeciwieństwie do Katynia grobów ofiar obławy do dziś nie odnaleziono.

Ile osób zginęło w obławie augustowskiej?

Według IPN zamordowano około 600 Polaków. Depesza szefa Smiersza Wiktora Abakumowa do Berii wymienia 592 osoby przeznaczone do „likwidacji”. Na krzyżu w Gibach wypisano 530 nazwisk. Łącznie zatrzymano ponad 7 tysięcy osób.

Kto był odpowiedzialny za obławę augustowską?

Operację przeprowadziły oddziały Armii Czerwonej, 62. Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD i kontrwywiad Smiersz 3. Frontu Białoruskiego. Pomagali im funkcjonariusze polskiego UB i pododdział 1. Praskiego Pułku Piechoty. Według historyków rozkaz wydał osobiście Stalin.

Czy odnaleziono groby ofiar obławy augustowskiej?

Nie. Zidentyfikowano tylko jedną ofiarę – ppor. Wacława Sobolewskiego, zastrzelonego podczas ucieczki z konwoju i odnalezionego przez IPN w 2019 roku w Osowym Grądzie. Ekshumacje w lesie koło Gib w latach 1987 i 1989 odkryły szczątki żołnierzy niemieckich. Historycy i IPN wskazują m.in. okolice Grodna na Białorusi i Rominty w obwodzie królewieckim, ale Rosja nie udostępniła dokumentów, a Białoruś nie zgodziła się na poszukiwania.

Kiedy przypada Dzień Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej?

12 lipca. Święto ustanowił Sejm ustawą z 9 lipca 2015 roku. Główne uroczystości odbywają się co roku w Gibach, gdzie stoi pomnik ofiar i krzyż na symbolicznej mogile zaginionych.

▸ POWIĄZANE_WPISY