11 listopada 1918 roku Polska odzyskiwała niepodległość, ale we Lwowie od dziesięciu dni trwała już wojna. Wobec braku regularnego wojska miasta broniła młodzież – uczniowie, studenci, harcerze, robotnicy, a nawet dzieci. W walkach do 22 listopada uczestniczyło ponad 6 tysięcy osób, w tym 1374 uczniów i studentów, a najmłodszy obrońca miał 9 lat. W starciach zginęło 439 obrońców. Nazwano ich Orlętami Lwowskimi. Dwa lata później, pod Zadwórzem, ochotnicy ze Lwowa zatrzymali konnicę Budionnego – z 330 obrońców zginęło 318. Za bohaterską obronę w latach 1918–1920 Lwów jako pierwsze miasto w Polsce otrzymał Krzyż Virtuti Militari.
Kim były Orlęta Lwowskie
Orlęta Lwowskie to młodzi obrońcy polskiego Lwowa z lat 1918–1920. Nazwa odnosi się głównie do walk z listopada 1918 roku w czasie wojny polsko-ukraińskiej, ale także do obrony miasta przed Armią Czerwoną w 1920 roku.
Miasto bez wojska
Lwów był miastem wielonarodowym i wielowyznaniowym. W 1910 roku mieszkało w nim ok. 206 tysięcy osób. Austriacki spis nie pytał o narodowość, tylko o wyznanie i język: ponad 105 tysięcy mieszkańców było rzymskimi katolikami (w większości Polakami), 57 tysięcy – wyznawcami judaizmu, a 39 tysięcy – grekokatolikami (w większości Ukraińcami). Pod koniec I wojny światowej, gdy rozpadały się Austro-Węgry, o przyszłość miasta i całej Galicji Wschodniej upominali się zarówno Polacy, jak i Ukraińcy.
W październiku 1918 roku we Lwowie powstała Ukraińska Rada Narodowa, która ogłosiła utworzenie państwa ukraińskiego obejmującego Galicję Wschodnią po San. W mieście nie było regularnych oddziałów polskiego wojska – istniały tylko konspiracyjne organizacje, m.in. Polska Organizacja Wojskowa i Polskie Kadry Wojskowe kpt. Czesława Mączyńskiego.
Uczniowie, studenci, harcerze
W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku oddziały ukraińskie opanowały kluczowe punkty Lwowa. Polacy odpowiedzieli spontanicznym oporem, organizowanym w szkołach i na uczelniach. W walkach do 22 listopada 1918 roku uczestniczyły z bronią w ręku lub w służbach pomocniczych 6022 osoby, z czego 2640 nie przekroczyło 25 lat. Najmłodszy, Jaś Kukawski, miał 9 lat.
W oddziałach walczyli ludzie z bardzo różnych środowisk:
- uczniowie szkół powszechnych i średnich – łącznie ze studentami było ich 1374,
- studenci Politechniki i Uniwersytetu – wielu miało za sobą służbę w armii austriackiej,
- harcerze i harcerki – nie tylko lwowscy, lecz także z całego kraju,
- robotnicy i urzędnicy – mieszkańcy dzielnic, na których ulicach toczyły się walki,
- kobiety – w służbach sanitarnych, łączności, a także z bronią w ręku.
Listopad 1918 – walki o Lwów
Przez trzy tygodnie Lwów był podzielony linią frontu. Polacy utrzymywali zachodnią część miasta, Ukraińcy – śródmieście i dzielnice wschodnie. Walczono o każdą ulicę, szkołę i gmach publiczny.
Szkoła, cmentarz, dworzec
Polskie punkty oporu organizowano w szkołach, m.in. w Szkole im. Henryka Sienkiewicza, która stała się symbolem obrony. Ciężkie walki toczyły się o Dworzec Główny i o Cmentarz Łyczakowski – to właśnie tę scenę namalował Wojciech Kossak na obrazie „Orlęta – obrona cmentarza”. Za pierwszego Polaka poległego w obronie miasta uznano 23-letniego Andrzeja Battaglię.
Odsiecz i 22 listopada
Na pomoc miastu wyruszyła z Przemyśla odsiecz pod dowództwem ppłk. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. W nocy z 21 na 22 listopada 1918 roku oddziały ukraińskie wycofały się z miasta, a Lwów znalazł się w polskich rękach. Oblężenie trwało jednak dalej – miasto, pozbawione dostaw wody i prądu, pozostawało w pierścieniu wojsk Ukraińskiej Armii Halickiej aż do połowy 1919 roku, gdy odsiecz regularnego Wojska Polskiego przerwała oblężenie.
Pogrom lwowski: ciemną kartą tamtych dni był pogrom ludności żydowskiej, do którego doszło 22–24 listopada 1918 roku, tuż po wycofaniu się Ukraińców. Dopuściła się go część polskich żołnierzy i cywilów. Zginęło – według różnych raportów – od 64 do 150 osób, spłonęły domy i synagoga. Wydarzenia te badały komisje polskiego MSZ i amerykańska misja Henry'ego Morgenthaua.
Antoni Petrykiewicz i inni najmłodsi
W walkach o Lwów zginęło lub zmarło od ran 439 żołnierzy i członków służby sanitarnej, w tym 12 kobiet. 120 poległych było uczniami, a 76 – studentami.
Najmłodszy kawaler Virtuti Militari
Jednym z nich był 13-letni Antoni Petrykiewicz, uczeń gimnazjum. Po śmierci odznaczono go Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari – jest najmłodszym kawalerem tego orderu w historii. Wśród poległych byli też inni nastolatkowie: 14-letni Jurek Bitschan, którego postać stała się symbolem legendy Orląt, oraz 16-letni harcerz z Wielunia Janek Łączkowski.
Nieznany żołnierz ze Lwowa
Jeden z poległych obrońców Lwowa, nieznany z nazwiska, spoczywa w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Jego szczątki wybrano 29 października 1925 roku na Cmentarzu Orląt spośród trzech trumien z ciałami nieznanych obrońców. Wskazała je Jadwiga Zarugiewiczowa, matka 19-letniego Konstantego, który poległ pod Zadwórzem i którego ciała nigdy nie odnaleziono. To sprawiło, że pamięć o Orlętach stała się częścią ogólnonarodowego symbolu.
Zadwórze 1920 – polskie Termopile
Latem 1920 roku Lwów ponownie znalazł się w niebezpieczeństwie. Na miasto nacierała sowiecka 1. Armia Konna Siemiona Budionnego, a komisarzem politycznym frontu był Józef Stalin.
318 z 330
Na przedpolu Lwowa, pod stacją kolejową w Zadwórzu, 17 sierpnia 1920 roku batalion ochotników kpt. Bolesława Zajączkowskiego stanął do walki z oddziałami 6. Dywizji Kawalerii Budionnego. Bój trwał 11 godzin. Z 330 obrońców zginęło 318 – bitwę tę nazwano polskimi Termopilami.
Opóźnienie sowieckiego natarcia na Lwów miało znaczenie dla całej wojny. Budionny dopiero 20 sierpnia wykonał rozkaz uderzenia na północ, na tyły Wojska Polskiego, gdy losy Bitwy Warszawskiej były już przesądzone. Jego armia została później rozbita pod Komarowem.
Krzyż Virtuti Militari dla miasta
22 listopada 1920 roku, w drugą rocznicę oswobodzenia miasta, Naczelnik Państwa Józef Piłsudski odznaczył Lwów Krzyżem Virtuti Militari – jako pierwsze miasto w Polsce. Tego dnia udekorował też 162 zasłużonych obrońców, a uroczystość zakończyła defilada. Historię obrony Lwowa w 1920 roku i roli Budionnego opowiada popularny materiał kanału Historia Bez Cenzury.
Cmentarz Orląt i pamięć
Większość poległych obrońców Lwowa spoczęła na wydzielonej części Cmentarza Łyczakowskiego – Cmentarzu Obrońców Lwowa, nazywanym Cmentarzem Orląt. W dwudziestoleciu międzywojennym stał się on jednym z najważniejszych miejsc pamięci w Polsce.
Zniszczenie i odbudowa
Po II wojnie światowej, gdy Lwów znalazł się w granicach ZSRR, cmentarz był dewastowany. W 1971 roku władze sowieckie zniszczyły go przy użyciu czołgów i maszyn budowlanych – rozebrano kolumnadę Pomnika Chwały i zrównano z ziemią znaczną część grobów. Cmentarz odbudowano dopiero po upadku ZSRR – prace ruszyły w 1989 roku, a uroczyste otwarcie z udziałem prezydentów Polski i Ukrainy, Aleksandra Kwaśniewskiego i Wiktora Juszczenki, odbyło się 24 czerwca 2005 roku. Przedmiotem sporu pozostały kamienne lwy z dawnego Pomnika Chwały: wróciły na cmentarz w grudniu 2015 roku, ale wkrótce zasłonięto je płytami paździerzowymi. Odsłonięto je dopiero w maju 2022 roku, po decyzji mera Lwowa Andrija Sadowego.
Pamięć w Polsce
Imię Orląt Lwowskich noszą dziś szkoły, place i ulice w całej Polsce – we Wrocławiu jeden z największych placów miasta, w Katowicach estakada, a w wielu miastach wzniesiono poświęcone im pomniki. Pamięć o Orlętach jest jednocześnie świadectwem trudnej historii polsko-ukraińskiej, w której obie strony walczyły o to samo miasto.
Orlęta Lwowskie – najczęściej zadawane pytania
Kogo nazywamy Orlętami Lwowskimi?
Młodych obrońców polskiego Lwowa z lat 1918–1920 – uczniów, studentów, harcerzy, robotników, a nawet dzieci. Walczyli ochotniczo w listopadzie 1918 roku przeciw oddziałom ukraińskim, gdy w mieście nie było regularnego wojska, oraz w 1920 roku przeciw Armii Czerwonej.
Ile lat miał najmłodszy obrońca Lwowa?
Najmłodszy uczestnik walk, Jaś Kukawski, miał 9 lat. Wśród poległych byli 13-letni Antoni Petrykiewicz, pośmiertnie odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari – najmłodszy kawaler tego orderu w historii – oraz 14-letni Jurek Bitschan.
Dlaczego Zadwórze nazywa się polskimi Termopilami?
Ponieważ 17 sierpnia 1920 roku batalion ochotników ze Lwowa przez 11 godzin walczył tam z przeważającymi siłami konnicy Budionnego i niemal cały zginął – z 330 obrońców poległo 318. Podobnie jak Spartanie pod Termopilami, Polacy opóźnili natarcie przeciwnika za cenę własnego życia.
Dlaczego Lwów otrzymał Krzyż Virtuti Militari?
W uznaniu bohaterskiej postawy i zasług mieszkańców w obronie miasta w latach 1918–1920. Józef Piłsudski udekorował Lwów orderem 22 listopada 1920 roku. Było to pierwsze miasto w Polsce odznaczone Krzyżem Virtuti Militari.
Gdzie pochowano Orlęta Lwowskie?
Większość poległych spoczęła na Cmentarzu Obrońców Lwowa, zwanym Cmentarzem Orląt, stanowiącym część Cmentarza Łyczakowskiego. Obrońcy spod Zadwórza leżą na cmentarzu przy tamtejszym dworcu. Jeden nieznany z nazwiska obrońca Lwowa spoczywa w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.
